Һөрмә (лат. Stibium, Sb) — (рус. Сурьма) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осоро, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 51. Атом һаны 51. Ябай һөрмә матдәһе көмөшһыу-аҡ, күкһел төҫмөрлө ярмаланып торған ярым металл. Төрлө баҫым ваҡытында дүрт металл аллотроп модификацияһы һәм өс аморф модификацияһы (шартлаусан, ҡара һәм һары һөрмә) билдәле.

Һөрмә
Рәсем
Ауырлығы 121,76 ± 0,001[1]
Элемент символы Sb[2]
Химик формула Sb[3]
Каноническая формула SMILES [Sb][3]
Атом һаны 51[4]
Электр кирелеге 2,05
Тығыҙлыҡ 6,69 ± 0,01 грамм на кубический сантиметр[5]
Иреү температураһы 1166 ± 1 Фаренгейт градусы[5]
Ҡайнау нөктәһе 2975 ± 1 Фаренгейт градусы[5]
Давление пара 0 ± 1 миллиметр ртутного столба[5]
Кристаллик система тригональная сингония[d]
PGCH коды 0036
Предел краткосрочного воздействия 5 ± 1 миллиграмм на кубический метр[6], 2 ± 1 миллиграмм на кубический метр[6], 1,5 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6] һәм 0,5 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6]
Временное среднее значение предела допустимого воздействия 0,5 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[5], 0,1 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6] һәм 0,2 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6]
IDLH 50 ± 10 миллиграмм на кубический метр[5]
Полулетальная доза (LD50) 150 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 80 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 100 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 100 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 720 ± 1 миллиграмм на кубический метр[8], 7500 ± 1 миллиграмм на килограмм[8], 20 000 ± 1 миллиграмм на килограмм[8], 1115 ± 1 миллиграмм на килограмм[8] һәм 900 ± 1 миллиграмм на килограмм[8]
Позиция в Юникоде 92BB[9]
Commons-logo.svg Һөрмә Викимилектә

СимволыҮҙгәртергә

Һөрмә элементының символы — Sb (Стибиум тип уҡыла).

ТарихыҮҙгәртергә

Һөрмә борондан билдәле. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдар самаһында уны көнсығыш илдәрендә һауыт эшләү өсөн ҡулланалар. Б.э.т. XIX быуатта уҡ боронғо Мысырҙа ялтырауыҡ һөрмә онтағы (тәбиғи Sb2'S3) ҡулланылған, ул mesten йәки stem исеме аҫтында ҡаш ҡарайтыр өсөн ҡулланылған.

Боронғо Грецияла ул στίμμι һәм στίβι тип аталған, ошонан килеп сыҡҡан да инде лат. stibium[10]. Яҡынса б.э. XII—XIV быуаттарында antimonium тигән .атамаһы барлыҡҡа килә. 1789 йылда А. Лавуазье һөрмәне antimoine исеме аҫтында химик элементтар исемлегенә индергән[11] (хәҙерге инглизсә antimony, испан һәм итальян — antimonio, немецса — Antimon). Урыҫ теленә «сурьма» төрөк һәм ҡырым татарҙарынан килеп ингән[12]

ЯтҡылыҡтарыҮҙгәртергә

Һөрмә ятҡылыҡтары КАР, Алжир, Әзербайжан, Тажикстан, Болгария, Рәсәй, Финляндия, Ҡаҙағстан, Сербия, Ҡытай, Ҡырғыҙстан дәүләттәрендә билдәле[13][14].

МиҡдарыҮҙгәртергә

АҠШ Геология хеҙмәте статистика мәғлүмәттәре буйынса:

2010 йылда һөрмәнең донъя резервы (һөрмә миҡдары тонналарҙа)[15]
Илдә Резерв %
  ҠХР 950 000 51,88
  Рәсәй 350 000 19,12
  Боливия 310 000 16,93
  Тажикстан 50 000 2,73
  КАР 21 000 1,15
Башҡа (Канада/Австралия) 150 000 8,19
Донъяла бөтәһе 831 1 000 100,0

ИҫкәрмәҮҙгәртергә

  1. Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)IUPAC, 1960. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925doi:10.1515/PAC-2015-0305
  2. Wieser M. E., Coplen T. B. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) // Pure and Applied ChemistryIUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
  3. 3,0 3,1 ANTIMONY
  4. Химик элементтарҙың периодик системаһы — 1869.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0036.html
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 http://www.cdc.gov/niosh-rtecs/CC3D6AA8.html#modalIdString_CDCTable_3
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 http://www.cdc.gov/niosh-rtecs/CC3D6AA8.html#modalIdString_CDCTable_1
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 http://www.cdc.gov/niosh/idlh/7440360.html
  9. https://www.cns11643.gov.tw/wordView.jsp?ID=94041
  10. Walde A., Hofmann J. B. Lateinisches etymologisches Wörterbuch. — Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1938. — S. 591.
  11. Lavoisier, Antoine. Traité Élémentaire de Chimie, présenté dans un ordre nouveau, et d'après des découvertes modernes. — Paris: Cuchet, Libraire, 1789. — С. 192.
  12. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — Прогресс. — М., 1964–1973. — Т. 3. — С. 809.
  13. Месторождение сурьмы
  14. Категория: Месторождения сурьмы — wiki.web.ru
  15. Antimony Uses, Production and Prices Primer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 октябрь 2012. 9 апрель 2012 тикшерелгән. 2012 йылдың 25 октябрь көнөндә архивланған.

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Сурьма// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә