Организм — версиялар араһындағы айырма

22 байт алынған ,  3 года назад
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
Нет описания правки
«Организм» термины боронғо грек һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм ''орган, ҡорал, хеҙмәтләндереү'' тигәнде аңлата.
 
Организмдарҙы күҙәнәктәренең төҙөлөш кимәле буйынса прокариот(ядроһыҙҙар) һәм эукариоттарға (ядролылар) бүләләр.
Организмдарҙы күҙәнәктәр төрө буйынса прокариот һәм эукариоттарға бүләләр. Прокариот ике айырым төрҙән тора, [[Бактерия]] һәм [[Архей]] майҙансығына ҡарай. Эукариот организмдар мембрана-тышса менән солғап алынған ''ядронан'' һәм ''органеллаларҙан'', атап үткәндә эске бактерияларҙан килеп сыҡҡан ''митохондриялар'' һәм ''пластидтарҙан'' тора. Бәшмәктәр, хайуандар һәм [[үҫемлектәр]] эукариот төрҙәренә ҡарай.
 
Прокариоттар ике айырым төркөмдән тора ( Бактерия һәм Архей ).
 
Организмдарҙы күҙәнәктәр төрө буйынса прокариот һәм эукариоттарға бүләләр. Прокариот ике айырым төрҙән тора, [[Бактерия]] һәм [[Архей]] майҙансығына ҡарай. Эукариот организмдар мембрана-тышса менән солғап алынған ''ядронан'' һәм ''органеллаларҙан'', атап үткәндә эске бактерияларҙан килеп сыҡҡан ''митохондриялар'' һәм ''пластидтарҙан'' тора. Бәшмәктәр, хайуандар һәм [[үҫемлектәр]] эукариотэукариоттар төрҙәренәбулып ҡарайторалар..
 
== Атаманың мәғәнәһе ==
 
== Вирустар ==
[[Вирустар]] күбеһенсә организм тип иҫәпләнмәй, сөнки улар үҙҙәре айырым йәшәү, үҙаллы үрсеү йәки матдәләр алмаштырыу һәләтенә эйә түгел. Был ҡапма-ҡаршылыҡ проблема булып тора, сөнки ҡайһы бер организмдар ҙа айырым йәшәй алмайҙар. Вирустар бер нисә ферменттан һәм [[молекула]]нан тороп, тере организмға хас булһа ла, үҙҙәрен формалаштырған органик берләшмәләрҙе [[синтез]]лайсинтезлай [[алмай]]ҙаралмайҙар, [[метоболизм]]дарыүҙ метаболизмдары юҡ.
 
Шуға ла улар үҙаллы үрсей алмайҙар. Тик хужа-күҙәнәк арҡаһында пассив барлыҡҡа килә алалар. Был яҡтан улар тере булмаған материяға оҡшаштар. Вирустарҙың айырым рәүештә метаболизмы булмаһа ла уларҙың үҙ гендары бар. Организмдар [[эволюция]] ярҙамында үҫешһәләр, бактериялар эволюцияһына хас механизмдарға оҡшаш рәүештә вирустар үҫешәләр (эволюцияланалар).
== Организм терминологияһы ==
[[Файл:Biologic ierarh bash.png|thumb|right|60px]]
Ер йөҙөндә тереклек иткән барлыҡ организмдар [[таксономия]] тигән фән тарафынан классификациялана. Бөтә организмдар төрлө [[таксон]]дарға йәки филогенетик тармаҡтарға бүленә.
 
[[Таксон]]дар организм төркөмдәренә бүленә, ә һуңғылары, дөйөм өлөштән конкрет (билдәле) төрҙәргә бүленә.
Ярым-ябыҡ химик системалағы органиҙмдар. Ундый организмдар айырым берәмектәр булып торһалар ҙа, улар үҙҙәрен уратып алған мөхиткә ҡарата ябыҡ түгелдәр. Үҙ тереклеген тәьмин итеү операцияларан бышҡарыу өсөн, улар бер туҡтауһыҙ тирә-яҡ мөхиттән энергия алалар һәм бүлеп сығаралар.'' Афтотрофтар'' файҙалы [[энергия]] эшләп сығарыу өсөн (органик берләшмәләр рәүешендә) ҡояш яҡтыһын йәки, органик булмаған берләшмәләр ҡулланалар, ә ''гетеротрофтар'' — тирә-яҡ мөхиттән органик берләшмәләрҙе алалар.
 
Был берләшмәләрҙәге иң мөһим [[Химик элементтар исемлеге|элемент]] — [[углерод]] (күмер). Был элементтың физик уҙенсәлектәре: башҡа бәләкәс атомдар менән оҡшашлығы, ҙур булмауы, бер-нисә үҙ атомы менән берләшмә бәйләнеш яһа алыүы, углеродтты органик теректетктә нигеҙләүсе идеаль элемент итә. [[Углерод]] өс атомдан торған бәләкәй генә берләшмәләр (углекислый газ кеүек), һәм оҙон сынйырҙарҙан торған күп миллилонлы атодамдар яһай. Ул сынйырға хас күп миллионлы [[атом]]дар — мәғлүмәт һаҡлай ала (нуклиен кислоталоры), бөтә күҙәнәктәрҙе бергә тотоу, һәм мәғлүмәт тапшырыу ([[аҡһым]] тураһында) сифатына эйә.
 
== Макромолекулалар ==
Организмды барлыҡҡа килтереүсе берләшмәләрҙе макромолекулаларға һәм, бәләкәсерәк молекуларарға бүлеп була. Макромолекуланың дүрт төрө бар: нуклиен кислоталары, аҡһымдар, күмерһыуҙар һәм липидтар (майҙар). Нуклиен кислоталары (башлыса дезоксирибонуклиен кислотаһы, йәки ДНК) [[нуклеотид]] бер-бер артлылығы, [[генетика|генетик]] мәғлүмәтте һаҡлайҙар. Дүрт тип нуклеотидттың ([[аденин]], [[цитозин]], [[гуанин]] һәм [[тимин]]) билдәле эҙмә-әҙлелеге организмдың үҙенсәлектәре тураһанда мәғлүмәт йөрөтә. Эҙмә-эҙлелек кодондарға (генетик кодтарға) бүленә, ә улары уҙ сиратында өс нуклеотид (триплет) эҙмә-эҙлелегенә бүленә. Ошо өс нуклеотид эҙмә-эҙлеге (триплет) бер аминокислота тураһында код һаҡлай. Шулай итеп, ДНК эҙмә-эҙлеге аҡһым кодын һаҡлай, ә аҡһымдар үҙҙәре [[аминокислота]] ҡалдыҡтарынан тора.
Аҡһымдар организмда үҙенсәлекле бер функция үтәйҙәр.
 
# Һөжөм итеүгә ҡаршы торған аҡһымдар, ә улар үҙҙәре эсенә имун системаһындағы антителарҙы ала яла.
 
[[Липид]]тарЛипидтар (майҙар) күҙәнәктәге ҡыршағыс булып торған [[мембрана]]нымембрананы барлаҡҡа килтерәләр.
Ҡайһы бер күп күҙәнәклеләрҙә улар энергия һаҡлағыс булып торлар.
Күмерһыуҙар ҙа (карбонгидрат) энергия һаҡлай алалар. Ул күмерһыуҙар энергия транспортировка яһай алар, һәм липидтарға ҡарағанда еңелерәк тарҡалалар (үҙләштереләләр).
[[1839]] Шлейден һәм Шванндың (Schleiden and Schwann) күҙәнәк теоряһына күҙ һалғанда, унда ошондай мәғлүмәттәр бар, «бөтә күҙәнәктәр бер йәки бер-нисә күҙәнәктән торалар; бөтә күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән барлыҡа киләләр; органиҙымға йәшәргә кәрәк булған бөтә фукнциялар күҙәнәк эсендә үтәлә; һәм күҙәнәктәр яңы нәҫел ҡалдыра торған [[мәғлүмәт]]те [[күҙәнәк]] эсендә һаҡлай».
 
Ике төркөм күҙәнәктәр бар: [[эукариоттар]] һәм [[прокариоттар]]. ''Прокариоттар'' (йәғи [[ядро]]һыҙҙарядроһыҙҙар), күбеһенсә, яңғыҙ бер күҙәнәкле итеп көн күрәләр, ә ''эукариоттар'' (ядролылар), күбеһенсә күп күҙәнәкле оргаизмдарҙа булалар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, эукариоттарҙа ядро мебранаһы бар.
 
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуыны ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан торалар. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙҙы һәм башҡа кәрәкле берләшмәләрҙе тышлап тора, тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә). Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК, гендарҙағы нәҫеллек материалдар, һәм [[РНК]] бар. РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торһан выҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар.
Бөтә күҙәнәктәр ҙә бер-нисә мөмкинлекә эйә:
 
* Үрсеү өсөн күҙәнәктәрҙе бүлеү (бинормаль бүленеү, [[миостаз]] йәки [[мейоз]]);
* РНК ярҙамында ДНК-нан кәрәкле гендарҙы ҡулланып [[фермент]]тар, акһымдар яһау;
* [[Метоболизм]]Метаболизм, шул иҫәптән, эске күҙәнәк компонентарын яһау өсөн, төҙөлөш сеймалын ҡулланыу, энергия үҙгәртеү, ҡалдыҡ продукттарҙан бушатылау;
* Күҙәнәктең фунцияланыуы химимк энергияны ҡулланыу һәм үҙләштереүенә ҡарай;
* Тышҡы һәм эске тәҫирҙәргә яуап ҡайтарыу, [[температура]] үҙгәреү, pH йәки туҡлыҡлы матдәләр үҙгәреүе кеүек.
6219

үҙгәртеү