Бактериялар — версиялар араһындағы айырма

ә
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
ә
* шар формаһындағы кокктар;
 
* пар-пар булып бер-берһенә яҡынайған [[кокктар]]ҙанкоктарҙан торған [[диплококктар]]диплококтар;
* сылбыр рәүешендә теҙелгән кокктарҙан торған [[стрептококктар]]стрептококтар;
* тығыҙ каптар рәүешендә тупланған кокктарҙан торған [[сарциналар]];
* коккларҙың виноград тәлгәше рәүешендәге тупланмаһы — [[стафилококктар]]стафилококтар;
* озонса бактериялар — [[бациллалар]], йәки таяҡсыктартаяҡсалар;
* [[йәйә һымаҡ бөгөлгән бактериялар]][[вибриондар]];
* шпорспираль(тулҡын) һымаҡ бөгөлгән [[оҙонса бактериялар]][[спириллалар]] һ. б.
Бактериаль күҙәнәк тышсаһында ғәҙәттә төрлө [[камсылар]] һәм [[төктәр]] күренә. Былар — [[хәрәкәт органоидтары]], улар ярҙамында бактериялар шыуышып хәрәкәтләнә. Төзөлөшө менән улар [[үҫемлектәр]] йәки [[хайуандар]]ҙың камсыларынан һәм керфексектәренән айырылып тора. Кайһы бер бактериялар «реактив» ысул менән лайла сыгарып хәрәкәтләнә. Прокариоттарҙың күҙәнәк стенкаһы бик үҙенсәлекле төҙөлгән һәм уның составында эукариоттарҙа, йәғеи күҙәнәктәәрендә формалашҡан ядроһы булған организмдарда (мәҫәлән, үҫемлектәрҙә һәм хайуаннарҙа) осрамай торған ҡушылмалар була. Ғәҙәттә улар шаҡтай ныҡ. Үның нигеҙен целлюлозаға, йәки клетчаткаға яҡын матдә тәшкил итә. (Клетчатка — үҫемлек күҙәнәге стенкаһын төзөүсе ҡатмарлы углевод.) Күп бактерияларҙең күҙәнәк тышсаһы лайла менән ҡапланған. Цитоплазма үҙен күҙәнәк стенкаһынан айырып тороусыы мембрана менән сикләнгән.
 
[[Цитоплазма]]лаЦитоплазмала мембраналар әҙ һәм улар тышҡы цитоплазматик мембрана сығынтыларынан ғибәрәт. Мембрана менән сикләнгән органоидтар ''([[митохондриялар]], [[пластидлар]] һ. б.)'' бөтөнләй юҡ.
[[Файл:Phylogenetic Tree of Life.png|left|thumb|300px|Төшһөҙҙәрҙең [[эволюция]] процессы]]
 
Акһым синтезы [[эукариоттар]]ҙыҡынананэукариоттарҙыҡынанан күпкә кесерәк [[рибосома]]ларҙарибосомаларҙа бара. Тереклек эшсәнлеген тәэмин итеүсе барлыҡ [[ферменттар]] цитоплазмаға таралған йәки цитоплазматик мембрананың эске өслөгенә береккән.
 
== Өйрәнеү тарихы ==
[[Файл:Microscope1751.jpg|thumb|left|100px|1751 йылғы микроскоп]]
Оптик микроскоп аша беренсе бактерияларҙы [[Голландия|голландия]] натуралисы [[Левенгук, Антони ван|Антони ван Левенгук]] күрә һәм был турала яҙып ҡалдыра.
Үҙе күргән микроскопик йән эйәләрен ул анималькуль» тиа атай.
 
«Бактерии» терминын [[1828 йыл]]да [[Эренберг, Христиан Готфрид|Христиан Эренберг]] ҡаллана.
 
1850-се йылдарҙа [[Луи Пастер|Луи Пастер]] бактерияларҙың физиологияһын һәм метаболизмын өйрәнә, уларҙың ауырыу тыуҙырыусы үҙенсәлеген аса.
Артабан [[Кох Роберт|Роберт Кох]] хеҙмәттәре микробиология фәненә ҙур өлөш керетә, ул Кох ауырыуын тыуҙырыусы бактерияларҙы өйрәнә. 1905 йылда [[туберкулёз]]ды өйәрнгән өсөн [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
 
Дөйөм микробиология нигеҙҙәрен һәм тәбиғәттә бактериялар роле [[Бейеринк Мартинус Виллем|Бейеринк Мартинус Виллем]] һәм [[Виноградский Сергей Николаевич|Виноградский Сергей Николаевич]] хеҙмәттәрендә сағыла.
 
бактерия күҙәнәшен өйрәнеү 1930 йылда электрон микроскоп уйлап тапҡас башлана. 1937 йылда Э. Чаттон күҙәнәк төҙөлөшө буйынса организмдарҙы прокариот һәм эукариоттарға бүлергә тәҡдим итә. [[1961 йыл]]да Стейниер һәм Ван Ниль был бүленеште тулыһынса рәсмиләштерә. Молекуляр биология үҫеше 1977 йылда бактериялар һәм архейҙар араһында ҙур айырма булыуын аса.
Прокариоттарҙың башҡа төрҙәренең вәкилдәрен «ашаусы» йырткыс бактериялар барлығы билдәле.
 
Бактерияларҙың зарарлылары ла күп. Уларның төрлө төрҙәре аҙыҡҡа үтеп, үҙендә барған мәтдәләр алмашы нәтижәһендә, кеше өсөн ағыулы мәтдәләр бүлеп сығара һәм аҙыкты боҙа. Патоген (грекча «патос»— ауыру һәм «генезис»— килеп сығыу, тыуыу) бактериялар айырыуса ҡурҡыныслы. Улар кешелә һәм хайуандарҙа үпкә ялҡынһыныуы, [[туберкулез]], [[аппендицит]], [[сальмонеллёз]], [[чума]], [[ваба]] һ. б. шундай ауыруҙар китереп сығара. Бактериялар үҫемлектәрҙе лә зарарлай.
 
== Сығанаҡтар ==
4236

үҙгәртеү