Амударъя — версиялар араһындағы айырма

70 байт алынған ,  3 года назад
ә
clean up, replaced: Бороңғо → боронғо (2) using AWB
(→‎Һылтанмалар: категория)
ә (clean up, replaced: Бороңғо → боронғо (2) using AWB)
}}
[[Файл:Aral_map.png|left|thumb]]
'''Амударъя́''' (иҫк. ''Аму-Даръя'') (таж.<span> </span>Амударё, үзб.<span contenteditable="false"> </span>Amudaryo, [[Төркмән теле|төркм.]]<span> </span>Amyderýa, [[Фарсы теле|фарс.]]<span contenteditable="false"> </span>آمودریا‎ «Аму» — [[Амуль]] тарихи ҡала исеменән һәм таж.<span> </span>Дарё — «йылға»; икенсе исеме: грек. «Oxos», латин. «Oxus», [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] теленән «Джейхун»<ref>[http://geoman.ru/geography/item/f00/s00/e0000364/index.shtml АМУ-ДАРЬЯ]</ref>) — [[Урта Азия|Урта Азиялағы]]лағы йылға.
[[Файл:Amu_darya_delta.jpg|left|thumb|Амударъя дельтаһы космостан, ноябрь, 1994 й.]]
[[Файл:Bridge.Amu.Darya.Urgench.jpg|left|thumb|Үргәнес янындағы Амударъя аша понтон күпере]]
Пәнж һәм Вәхш йылғалары ҡушылып, Арал диңгеҙенә ҡоя, ул ерҙә дельта бар. Урта ағымда Амударъяға өс ҙур уң ҡушылдыҡ ҡоя (Кафирниган, Сурхандаръя, Шерабад), бер һул ҡушылдыҡ (Ҡондоҙ). Һуңынан Арал диңгеҙенә тиклем бер йылға ла ҡушылмай.
 
Йылға ирегән ҡар, боҙ һыуынан туҡлана. Атамораттан Нүкискә тиклем тигеҙлек аша ағып, Амударъя улаҡ һыуын парға, инфильтрацияға, дымландырыуға юғалта. Амударъя һыу болғансығы буйынса Үҙәк Азияла беренсе урындарҙың береһен ала. Амударъяның улағы [[Тажикстан]]да (80 %), өлөшләтә Төньяҡ [[Афғанстан]]да барлыҡҡа килә. Һуңынан [[Афғанстан]] менән [[Үзбәкстан]] сиктәре аша үтеп, [[Төрөкмәнстан]] аша ағып, кире [[Үзбәкстан]] аша [[Арал диңгеҙе|Арал диңгеҙенә]]нә ҡоя. Хәҙерге ваҡытта йылға һыуы дымландырыуға киткәс, Арал диңгеҙенә тиклем барып етмәй, был диңгеҙҙең һайлыҡлана барыуҙың төп сәбәбе.
 
Атаморат ҡалаһы эргәһендә уртаса һыу ҡулланыу кимәле 2000 м³/с тирәһе. Иң ҙур каналдар: Ҡараҡом, Аму-Бохар, һ.б.
== Тарих ==
[[Файл:KarazinNN PereprTurkOtrARTM.jpg|thumb|left|350px|Төрөк отряды Амударъяны кисеп сыға.<br /> Н. Н. Каразин.]]
БороңғоБоронғо заманда йылға бер нисә исем йөрөткән. Зороастрҙарҙың дини китабы Авестала «Вахш» (ғибәҙәт термины, һыу һәм уңыш алиһәһе), «Раха», «Ранха» йәки «Аранха». Грек тарихсылары [[Геродот]], Ксенофонт, Полибий, Страбон, Птолемей үҙ эштәрендә уны «Аракс» тип атай. [[Геродот]] Амударъя тураһында 360 каналға бүленгән, 40 тамағы һаҙҙа юғала, бер тармағы ғына асыҡ ерҙән ағып, [[Каспий диңгеҙе|Каспий диңгеҙенә]]нә ҡоя, тип яҙған. Һуңынан, ошо мәғлүмәткә таянып, тикшеренеүселәр Узбой шул тармаҡ тип дәлилләргә тырыша. Әммә тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, Амударъяның көнбайыш тармағы Һарыҡамыш күленә тиклем генә етә, ә Геродот яҙмалары тарихҡа тиклемге риүәйәттәрҙә нигеҙләнгән булған.<ref><span class="citation" contenteditable="false">История народов Узбекистана. — Л.: АН УзССР, 1950. — С. 42. — 476 с.</span>
</ref>
[[Файл:Древнейшие_русла_Аму-Дарьи,_1887.jpg|thumb|Аму-Даръяның бороңғоборонғо тармағы, 1887 йылғы баҫманан карта]]
[[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] походы ваҡытында гректар Амударъяның урындағы тағы бер исеме менән таныша, ул грекса «Оксос» тип яңғырай. Табылған ҡушан тәңкәләрендә һыу аллаһы төшөрөлгән, «Окшо» («Охшо») яҙыуы булған. Урта быуаттарҙың хорезм авторҙарында йылға «Окуз» исемен йөрөтә. Шулай итеп, Амударъяға исемде уның төрлө өлөштөрендә йәшәгән халыҡ биргән.<ref><span class="citation" contenteditable="false">История народов Узбекистана. — Л.: АН УзССР, 1950. — С. 43. — 476 с.</span>
</ref>