Шадринск өйәҙе — версиялар араһындағы айырма

ә
clean up, replaced: исәт → Иҫәт (16) using AWB
ә (clean up, replaced: исәт → Иҫәт (16) using AWB)
 
== Географияһы ==
Шадринск өйәҙе Пермь губернаһының урал арты көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Өйәҙ майҙаны 18 035,6 [[Квадрат километр|км<sup>2</sup>]] (15 847,1 кв. саҡрым йәки 1 650 792 дисәтинәдИҫәтинә) тәшкил итә, шуның 735,78165 км<sup>2</sup> (646,5 кв. саҡрым йәки 67346 дисәтинәдИҫәтинә) майҙанын күлдәр биләй. ИсәтИҫәт йылғаһы өйәҙҙе ике өлөшкә бүлә: йылғаның уң яры (көнбайыш һәм көньяҡ һыҙаттары) өйәҙ биләмәһе Силәбе һәм Екатеринбург өйәҙҙәренең дауамы булып хеҙмәт иткән кеүек, ул — тигеҙ, урманһыҙ, ҡара тупраҡлы һәм бик күп күлдәр менән ҡапланған; ИсәтИҫәт йылғаһының һул яғында ҡара тупраҡ араһындағы ҡомло урындар ылыҫ урманы менән ҡапланған; бында күлдәр аҙ. Шадринск өйәҙендә урмандар бөтөн майҙандың 14 % биләй — ул губернаның аҙ урманлы өйәҙҙәренең береһе.
 
Шадринск өйәҙе территорияһы [[Тубыл|Тобол]] йылғаһы бассейнына ҡарай, уның ҡушылдығы ИсәтИҫәт өйәҙ биләмәһе буйлап 139 км (130 саҡрым) арауығында аға, уға [[Тинес|Теча]], [[Барнева|Барнёвка]], [[Мейәс]] (түбәнге ағымы өйәҙгә ҡарай) йылғалары ҡоя һ.б. Күлдәр — 309, шуларҙың 47-һе балыҡҡа бай; әһәмиәтле күлдәр: Маян — 151 км<sup>2</sup> (133 кв. саҡрым), Уйылға — 94 км<sup>2</sup> (83 кв. саҡрым), Аҙыкүл — 75 км<sup>2</sup> (66 кв. саҡрым), Тышка — 33 км<sup>2</sup> (29 кв. саҡрым) һәм Коклан — 32 км<sup>2</sup> (28 кв. саҡрым); өйәҙҙең сиректән артыҡ тораҡтары күл буйҙарына урынлашҡан.
 
== Халҡы ==
 
== Иҡтисады ==
Өйәҙ ерҙәре түбәндәгесә бүленгән: крәҫтиән ғаиләһенә бүленгән ер учаскаһы (надел) — 13 021,67 км<sup>2</sup> (1 191 871 дисәтинәдИҫәтинә), хосуси милекселәргә — 63,15 км<sup>2</sup> (5 780 дисәтинәдИҫәтинә), ҡаҙнаға — 4 074,70 км<sup>2</sup> (372 957 дисәтинәдИҫәтинә), төрлө учреждениеларға — 91,59 км<sup>2</sup> (8 383 дисәтинәдИҫәтинә) булған; барлығы 17 251,11 км<sup>2</sup> (1 578 991 дисәтинәдИҫәтинә). Шадринск өйәҙе ер (земство мәғлүмәттәре) участкалары (угодья) түбәндәгесә бүленә: усадьбалар өсөн — 231,35 км<sup>2</sup> (21 175 дисәтинәдИҫәтинә), һөрөнтө ерҙәр — 5 703,04 км<sup>2</sup> (521 999 дисәтинәдИҫәтинә), болон һәм бесәнлектәр — 2 523,96 км<sup>2</sup> (231 018 дисәтинәдИҫәтинә), урмандар — 2 584,17 км<sup>2</sup> (236 529 дисәтинәдИҫәтинә), эшкәртеү өсөн уңайлы башҡа ерҙәр — 4 004,47 км<sup>2</sup> (366 528 дисәтинәдИҫәтинә), барлыҡ уңайлы ерҙәр — 15 047,00 км<sup>2</sup> (1 377 249 дисәтинәдИҫәтинә); ҡалғандары — уңайһыҙ ерҙәр. Бөтөн һөрөнтө ерҙәр тигеләй крәҫтиәндәргә бирелгән, урмандарҙы күп өлөшө — ҡаҙна ҡулында. Шадринск өйәҙе, яҡшы тупрағы арҡаһында, Пермь өлкәһенең төп игенселек биләмәләре булып тора. Өйәҙҙә таралған иң төп ашлыҡ — яҙғы [[бойҙай]] һәм һоло, артабан ужым һәм яҙғы [[арыш]]; бойҙай уртаса 163,8 мең тоннаға яҡын (10 млн бот), һоло — 81,9 мең тоннанан артыҡ (5 млн бот), арыш — 16,4 мең тоннаға тиклем (1 млн бот) йыйыла. Артып ҡалған ашлыҡты өлөшләтә Шадринскиҙа араҡы ҡойоу заводында эшкәрткәндәр, ә күп өлөшөн өйәҙ сиктәренән ашлыҡлата сығарғандар. Ашламалар булмағанлыҡтан, Шадринск өйәҙенең тупраҡ байлығы кәмегән; унда крәҫтиән хужалыҡтарын ныҡ хәлһеҙләндергән иген уңмаған йылдар булған. 1899 йылда 154 057 баш, эре мөгөҙлө малдар 1 215 101 баш, [[Һарыҡ]] 1 319 825 баш, [[кәзә]] 22 368 баш, [[сусҡалар]] 220 015 баш булған. Күл буйында йәшәгән ауыл халҡы балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән.
 
Кәсепселек (кустарные) промыслалары, бигерәк тә күн эшкәртеү, итекселек, тире иләү һәм һарыҡ тиреһенән әйбер тегеү үҫешкән булған. Фабрикалар һәм заводтар араһында иң мөһимдәре он тарттырыу предприятиелары (мукомольни) булған. Сауҙа, бигерәк тә йәрминкә сауҙаһы, үҫешкән булған; барыһынан да мөһимерәге Ивановсий ауылындағы ''Крестовский-Ивановский йәрминкәһе'' (Шадринск ҡалаһынан 27 саҡрымда), 1900 йылда унда 3 712 000 һумлыҡ тауар (йәнлек тиреләре, сәй, мануфактура һ.б.) килтерелгән һәм 3 209 000 һумлыҡ һатылған; Ивановск ауылында уҙған йәрминкәләрҙә (1 июль — 1 сентябрь) дәүләт банкыһының бүлектәре һәм почта-телеграф конторалары асылған; әллә ни ҙур булмаған (заштатный) Далматов ҡалаһында ла хатта халыҡ ҡайнап торған йәрминкәләр уҙған.
* [http://starye-karty.litera-ru.ru/uezd/perm_karta-dolmatovskiy_uezd.html Старые карты Долматовского (Далматовского) уезда]{{ЭСБЕ}}
{{Пермь губернаһы өйәҙҙәре}}
 
[[Категория:Ҡурған өлкәһе тарихы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан]]
42 487

үҙгәртеү