Шадринск өйәҙе — версиялар араһындағы айырма

ә
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
ә (Ryanag Шадринский өйәҙе битенең исемен йүнәлтеү ҡуймайынса үҙгәртте. Яңы исеме: Шадринск өйәҙе)
ә
{{Уезд Российской империи
|название=ШадринскийШадринск өйәҙе
|герб губернии=Coat_of_Arms_of_Perm_gubernia_(Russian empire).png
|губерния=Пермь губернаһы
{{Актуальность|XX быуат башы}}
 
'''ШадринскийШадринск өйәҙе '''— [[1923 йыл|1781—1923]] йылдарҙа [[1923Рәсәй йыл|йылдарҙаимперияһы]]<fontның style="background-color: rgb(254, 252, 224);"> </font>[[Рәсәй империяһы|Рәсәй Империяһының Пермь губернаһы]] һәм [[РСФСР]]-ҙың [[Екатеринбург]] губернаһы]] составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Шадринск.
 
== Географияһы ==
ШадринскийШадринск өйәҙе Пермь губернаһының урал арты көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Өйәҙ майҙаны 18 035,6 [[Квадрат километр|км<sup>2</sup>]] (15 847,1 кв. саҡрым йәки 1 650 792 д<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);">и</font>сәтинәдисәтинә) тәшкил итә, шуның 735,78165 км<sup>2</sup> (646,5 кв. саҡрым йәки 67346 дисәтинә) майҙанын күлдәр биләй. Ис<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);">ә</font>тИсәт йылғаһы өйәҙҙе ике өлөшкә бүлә: йылғаның уң яры (көнбайыш һәм көньяҡ һыҙаттары) өйәҙ биләмәһе Силәбе һәм Екатеринбург өйәҙҙәренең дауамы булып хеҙмәт иткән кеүек, ул — тигеҙ, урманһыҙ, ҡара тупраҡлы һәм бик күп күлдәр менән ҡапланған; Исәт йылғаһының һул яғында ҡара тупраҡ араһындағы ҡомло урындар ылыҫ урманы менән ҡапланған; бында күлдәр аҙ. ШадринскийШадринск өйәҙендә урмандар бөтөн майҙандың 14 % биләй — ул губернаның аҙ урманлы өйәҙҙәренең береһе.
 
ШадринскийШадринск өйәҙе территорияһы [[Тубыл|Тобол]] йылғаһы бассейнына ҡарай, уның ҡушылдығы Исәт өйәҙ биләмәһе буйлап 139 км (130 саҡрым) арауығында аға, уға [[Тинес|Теча]], [[Барнева|Барнёвка]], [[Мейәс]] (түбәнге ағымы өйәҙгә ҡарай) йылғалары ҡоя һ.б. Күлдәр — 309, шуларҙың 47-һе балыҡҡа бай; әһәмиәтле күлдәр: Маян — 151 км<sup>2</sup> (133 кв. саҡрым), Уйылға — 94 км<sup>2</sup> (83 кв. саҡрым), Аҙыкүл — 75 км<sup>2</sup> (66 кв. саҡрым), Тышка — 33 км<sup>2</sup> (29 кв. саҡрым) һәм Коклан — 32 км<sup>2</sup> (28 кв. саҡрым); өйәҙҙең сиректән артыҡ тораҡтары күл буйҙарына урынлашҡан.
 
== Халҡы ==
[[Файл:Gorskii_04660u.jpg|мини|300x300пкс|Шадринск ҡалаһында Спас-Преображенский Соборы. С. М. Прокудин-Горский фотоһы, 1910 йыл&#x2E;]]
[[1897 йыл]]да 319 286 кеше (153 941 ир-ат һәм 165 345 ҡатын-ҡыҙ), шуларҙың 15 877 Шадринск (11 686) һәм Далматов ҡалаларында (4 191) һәм 303 409 — өйәҙ тораҡтарында йәшәгән. Халыҡтың күпселеге — [[урыҫтар]]; <font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">башҡа халыҡтар</font> (бөтөнбөтә халыҡтың 10 %) — барыһы ла тиерлек [[Башҡорттар|башҡорттабашҡорттар]]<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);">р</font>. Халыҡтың 85 % православныйҙар, [[Иҫке тәртип православиеһы|иҫке тәртип православиеһы (старообрядцы]]) — 5 %, [[Ислам|мосолмандар]] — 10 %.
 
Өйәҙ халҡының тығыҙлығы 1 км<sup>2</sup> — ға (квадрат саҡрымға 21 кеше) 18,5 кеше. Пермь губернаһында был өйәҙҙән дә тығыҙыраҡ йәшәгән бер өйәҙ — 2 ҡалаһы һәм 420 тораҡ пункты булған Оханский өйәҙе (кв. саҡрымға 21,5 кеше) бар. Халыҡ һаны 2 меңдән артҡан тораҡ пункттар күп.
 
== Тарихы ==
Өйәҙ [[1781 йыл|1781 йылдың 27 ғинуарында]] Пермь наместничествоһыныңнаместниклығының ''Екатеринбург өлкәһе'' <font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">составында барлыҡҡа килгән</font>''. 1796 йылдың 12 декабренән [[Пермь губернаһы|Пермь]] [[Пермь губернаһы|губернаһы]] составында, өйәҙгә шулай уҡ бөтөрөлгән ''Далматовский өйәҙе'' территорияһы ла индерелгән.'' 1919 <font style="background-color: rgb(189, 212, 255);">йылдың 15 июлендә өйәҙ</font> Пермь губернаһы составынан алынып яңы брлыҡҡа килгән Екатеринбург губернаһына күсерелгән.
 
1923 йылдың 3 ноябрендә өйәҙ бөтөрөлгән, уның территорияһы Урал өлкәһе Шадрин округы составына ингән.
 
== Иҡтисады ==
Өйәҙ ерҙәре түбәндәгесә бүленгән: крәҫтиән ғаиләһенә бүленгән ер учаскаһы (надел) — 13 021,67 км<sup>2</sup> (1 191 871 дисәтинә), хосуси милекселәргә — 63,15 км<sup>2</sup> (5 780 дисәтинә), ҡаҙнаға — 4 074,70 км<sup>2</sup> (372 957 дисәтинә), төрлө учреждениеларға — 91,59 км<sup>2</sup> (8 383 дисәтинә) булған; барлығы 17 251,11 км<sup>2</sup> (1 578 991 дисәтинә). ШадринскийШадринск өйәҙе ер (земство мәғлүмәттәре) участкалары (угодья) түбәндәгесә бүленә: усадьбалар өсөн — 231,35 км<sup>2</sup> (21 175 дисәтинә), һөрөнтө ерҙәр — 5 703,04 км<sup>2</sup> (521 999 дисәтинә), болон һәм бесәнлектәр — 2 523,96 км<sup>2</sup> (231 018 дисәтинә), урмандар — 2 584,17 км<sup>2</sup> (236 529 дисәтинә), эшкәртеү өсөн уңайлы башҡа ерҙәр — 4 004,47 км<sup>2</sup> (366 528 дисәтинә), барлыҡ уңайлы ерҙәр — 15 047,00 км<sup>2</sup> (1 377 249 дисәтинә); ҡалғандары — уңайһыҙ ерҙәр. Бөтөн һөрөнтө ерҙәр тигеләй крәҫтиәндәргә бирелгән, урмандарҙы күп өлөшө — ҡаҙна ҡулында. ШадринскийШадринск өйәҙе, яҡшы тупрағы арҡаһында, Пермь өлкәһенең төп игенселек биләмәләре булып тора. Өйәҙҙә таралған иң төп ашлыҡ — яҙғы [[бойҙай]] һәм һоло, артабан ужым һәм яҙғы [[арыш]]; бойҙай уртаса 163,8 мең тоннаға яҡын (10 млн бот), һоло — 81,9 мең тоннанан артыҡ (5 млн бот), арыш — 16,4 мең тоннаға тиклем (1 млн бот) йыйыла. Артып ҡалған ашлыҡты өлөшләтә Шадринскиҙа араҡы ҡойоу заводында эшкәрткәндәр, ә күп өлөшөн өйәҙ сиктәренән ашлыҡлата сығарғандар. Ашламалар булмағанлыҡтан, Шадринск өйәҙенең тупраҡ байлығы кәмегән; унда крәҫтиән хужалыҡтарын ныҡ хәлһеҙләндергән иген уңмаған йылдар булған. 1899 йылда 154 057 баш, эре мөгөҙлө малдар 1 215 101 баш, [[Һарыҡ]] 1 319 825 баш, [[кәзә]] 22 368 баш, [[сусҡалар]] 220 015 баш булған. Күл буйында йәшәгән ауыл халҡы балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән.
 
Кәсепселек (кустарные) промыслалары, бигерәк тә күн эшкәртеү, итекселек, тире иләү һәм һарыҡ тиреһенән әйбер тегеү үҫешкән булған. Фабрикалар һәм заводтар араһында иң мөһимдәре он тарттырыу предприятиелары (мукомольни) булған. Сауҙа, бигерәк тә йәрминкә сауҙаһы, үҫешкән булған; барыһынан да мөһимерәге Ивановсий ауылындағы ''Крестовский-Ивановский йәрминкәһе'' (Шадринск ҡалаһынан 27 саҡрымда), 1900 йылда унда 3 712 000 һумлыҡ тауар (йәнлек тиреләре, сәй, мануфактура һ.б.) килтерелгән һәм 3 209 000 һумлыҡ һатылған; Ивановск ауылында уҙған йәрминкәләрҙә (1 июль — 1 сентябрь) дәүләт банкыһының бүлектәре һәм почта-телеграф конторалары асылған; әллә ни ҙур булмаған (заштатный) Далматов ҡалаһында ла хатта халыҡ ҡайнап торған йәрминкәләр уҙған.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{примечания}}
 
== Һылтанмалар ==
[[Категория:Ҡурған өлкәһе тарихы]]
[[Тарихи Башҡортостан]]
[[Категория:Ҡурған губернаһы өйәҙҙәре]]
40 207

үҙгәртеү