Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы — версиялар араһындағы айырма

Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
ә (ZUFAr САБИТОВ Нариман Ғиләж (Ғиләжетдин) улы битенең исемен йүнәлтеү ҡуймайынса үҙгәртте. Яңы исеме: [[Сабитов Нариман Ғиләж (Ғиләжетдин) у…)
}}
{{Однофамильцы|Сабитов}}
'''САБИТОВСабитов Нариман Ғиләж (Ғиләжетдин) улы ''' (11.1.1925, [[Ҡазан -]] — 9.6.1971, [[Севастополь]] ҡ., Өфөлә[[Өфө]]лә ерләнгән)  — композитор, дирижер. БАССР-ыңҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961). Композиторҙар союзы ағзаһы (1951). [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты]] (1968). [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары|Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты]] (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955, 1971), [[Почёт Билдәһе ордены|"«Почет Билдәһе"»]] (1969) ордендары менән бүләкләнгән.
 
== Биографияһы ==
 
САБИТОВ Нариман Ғиләж (Ғиләжетдин) улы 1925 йылдың 11 ғинуарында Казань ҡалаһында тыуған. <ref>{{cite web|url=http://encycl.bash-portal.ru/sabitov_n.htm|title=САБИТОВ Нариман Гилязевич|accessdate=2013-04-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GEWc0lkD|archivedate=2013-04-29}}</ref>.
 
Атаһы Татар дәүләт драма театрынының актеры була. Бала сағынан музыкаға һөйөү тәрбиәләп, улына башланғыс музыкаль белемде үҙе бирә.
 
Буласаҡ композитор 1932 йылдан [[Өфө]]лә йәшәй. Профессиональ музыкант булырға теләк уны П. И.  Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһына алып килә. 1944 йылда Нариман Сабитов Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге башҡорт студияһында уҡырға инә.
 
 
1944—48 йылдарҙа композиция буйынса В. А. Белый класында уҡый. Артабан композитор һәм педагог, СССР-ың халыҡ артисы Анатолий Александров класында композиция буйынса белем ала. Фортепиано (П. Я. Слободской) класында белем ала. Бер үк ваҡытта күренекле педагогтар Виктор Сергеевич Смирнов һәм Иван Дмитриевич Дружинин ҡулы аҫтында симфоник дирижерлыҡ итеү курсын үтә. 1953 йылда уҡыуын тамамлап [[Өфө]]гә ҡайта.
 
1954 йылдан 1971 йылға тиклем [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры |Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында]] нда дирижер булып эшләй. 1953-19671953—1967 йылдарҙа баш дирижер була. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. Театр, симфоник, камера-вокаль, ансамбль һәм хор музыкаһы үҫешенә ҙур өлөш индерә.
 
Ижади эшмәкәрлеге темаларҙың күп төрлөлөгө хайран ҡалдыра. Башҡорт һәм татар музыкаль фольклорына мөрәжәғәт итеп, композицияның классик һәм заманса алымдарын менән берләштереүгә өлгәшә. Ижадында балеттар төп урынды биләп тора: "«Гөлнәзирә"». "«Тау бөркөтө"», "«Яратам һине, тормош”тормош», "« Айгөл иле”иле».
1954 йылдан 1971 йылға тиклем [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры |Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында]] дирижер булып эшләй. 1953-1967 йылдарҙа баш дирижер була. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. Театр, симфоник, камера-вокаль, ансамбль һәм хор музыкаһы үҫешенә ҙур өлөш индерә.
 
 
Ижади эшмәкәрлеге темаларҙың күп төрлөлөгө хайран ҡалдыра. Башҡорт һәм татар музыкаль фольклорына мөрәжәғәт итеп, композицияның классик һәм заманса алымдарын менән берләштереүгә өлгәшә. Ижадында балеттар төп урынды биләп тора: "Гөлнәзирә". "Тау бөркөтө", "Яратам һине, тормош”, " Айгөл иле”.
 
 
Тәүге башҡорт концерттарының авторы: скрипка менән оркестр өсөн (1951. 1959, 1965), фортепьяно менән оркестр өсөн (1958).
Әҫәрҙәре араһында: "Героик поэма" ("Героическая поэма"; 1950), "Һунар" ("Охота"; 1955), "Яулыҡ тураһында поэма" ("Поэма о платке") ; 1961; бөтәһе лә — симфоник оркестр өсөн) картиналары, Ғ.М.Рамазанов шиғырына "Үлемһеҙлек" (1952) кантатаһы һ.б.
 
Тәүге башҡорт концерттарының авторы: скрипка менән оркестр өсөн (1951. 1959, 1965), фортепьяно менән оркестр өсөн (1958).
Әҫәрҙәре араһында: "«Героик поэма"» ("«Героическая поэма"»; 1950), "«Һунар"» ("«Охота"»; 1955), "«Яулыҡ тураһында поэма"» ("«Поэма о платке"») ; 1961; бөтәһе лә  — симфоник оркестр өсөн) картиналары, Ғ.М.Рамазанов шиғырына "«Үлемһеҙлек" » (1952) кантатаһы һ.б.
 
Балалар музыкаһы әҫәрҙәре тәьҫирлеге, сағыу образлылығы менән айырылып тора:
"«Буратино"» [1960, А. Н. Толстойҙың "«Алтын асҡыс, йәки Буратино мажаралары"» ("«Золотой ключик, или Приключения Буратино"») повесы б-са], "«Мурзилка-космонавт"» (1963; икеһе лә - — үҙенең либреттоһы) балеттары.
 
"«Мыйыҡһыҙ тылсымсы"» ("«Безусый волшебник"»; 1967, С. В. Волков-Кривуша менән авторҙашлыҡтағы либреттоһы) операһы, фортепьяно өсөн 4 полифоник миниатюра (1951), "«Балалар альбомы"» ("«Детьский альбом"»; 1969) фортепьяно пьесалары циклы, инструменталь пьесалар, хор әҫәрҙәре.
САБИТОВ Нариман Ғиләжетдин улы 200-ҙән ашыу йыр һәм романс яҙа. Башҡорт һәм татар шағирҙарының шиғырҙарына вокаль һәм хор циклдары ижад итә. Бик күп башҡорт халыҡ йырҙары эшкәртмәләрен башҡара. Репертуарында 30-ҙан ашыу спектакль һанала. Улар араһында Римский-Корсаковтың "«Батша кәләше”кәләше» (Царская невеста"), Джузеппи Вердиҙың "«Трубадур"», Ж.Бизеның "Кармен', "«Аҡбуҙат"», Замандаштар опералары, Ч.Пуньиҙың "«Эсмеральда"», Л.Делибтың "«Лакмс"», А. П. Петровтың "«Өмөт ярҙары"» ("Берег надежды) һәм үҙенең балеттары.
 
САБИТОВ Нариман Ғиләжетдин улы 200-ҙән ашыу йыр һәм романс яҙа. Башҡорт һәм татар шағирҙарының шиғырҙарына вокаль һәм хор циклдары ижад итә. Бик күп башҡорт халыҡ йырҙары эшкәртмәләрен башҡара.Репертуарында 30-ҙан ашыу спектакль һанала. Улар араһында Римский-Корсаковтың "Батша кәләше” (Царская невеста"), Джузеппи Вердиҙың "Трубадур", Ж.Бизеның "Кармен', "Аҡбуҙат", Замандаштар опералары, Ч.Пуньиҙың "Эсмеральда", Л.Делибтың "Лакмс", А.П.Петровтың "Өмөт ярҙары" ("Берег надежды) һәм үҙенең балеттары.
Уның ҡатнашлығында егерменән артыҡ сит ил, урыҫ һәм башҡорт композиторҙарының әҫәрҙәре сәхнәләштерелә. 1968 йылда «Мин яратам һине, тормош!» балеты өсөн [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һына лайыҡ була.1970 йылда башҡарылған «Айгөл иле» балеты һәм 1971 йылда баҫтырылған «Яңғыраһын йырҙар» исемле йыр һәм романстар йыйынтығы өсөн [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була (1972 йылда, мәрхүм булғандан һуң).
 
Уның ҡатнашлығында егерменән артыҡ сит ил, урыҫ һәм башҡорт композиторҙарының әҫәрҙәре сәхнәләштерелә. 1968 йылда «Мин яратам һине, тормош!» балеты өсөн [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һына лайыҡ була.1970 йылда башҡарылған «Айгөл иле» балеты һәм 1971 йылда баҫтырылған «Яңғыраһын йырҙар» исемле йыр һәм романстар йыйынтығы өсөн [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була (1972 йылда, мәрхүм булғандан һуң).
САБИТОВСабитов Нариман Ғиләжетдин улы 1971 йылдың 7 июнендә [[Севастополь|СевастополСевастополд]]дәә гастролдәр мәлендә мәрхүм булып ҡала. Өфөлә ерләнгән.
САБИТОВ Нариман Ғиләжетдин улы 1971 йылдың 7 июнендә [[Севастополь|Севастопол]]дә гастролдәр мәлендә мәрхүм булып ҡала. Өфөлә ерләнгән.
 
 
Уның эшен улы дауам итә. Сабитов Рөстәм Нариман улы, ( 5.12. 1955, Өфө, БАССР, РСФСР, СССР)  — композитор, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] дирижеры. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. [[Мостай Кәрим]]дең «Ташлама утты, Прометей!» трагедияһы буйынса «Прометей» балетына яҙған музыка өсөн [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була (2010).Шулай уҡ, Рәсәйҙең композиторҙар союзының Д. Шостакович исемендәге премия лауреаты.
 
== Ижады ==
 
'''Опера''':
* «Мыйыҡһыҙ тылсымсы» (Өфө, 1967).
 
'''Балеттары''':
 
* «Дуҫлыҡ» ([[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Әхмәтов, Хөсәйен Файзулла улы]] менән берлектә ;Өфө , 1954, 2-се редакцияла  — «Тау бөркөтө», 1959)
* «Буратино» (балалар өсөн,Өфө , 1960),
* «Гөлнәзирә» (Өфө, 1963),
* «Мурзилка-космонавт» (балалар өсөн., Өфө, 1964),
* Яратам һине, тормош »" (Өфө, 1967),
* «"Айгөл иле »" (Өфө, 1971).
 
'''Оратор-хор әҫәрҙәре''':
 
*" «Үлемһеҙлек"», Ғ.Рамаҙанов һүҙҙәренә кантата (1953);
 
'''Музыкаль театр өсөн әҙәрҙәр''':
 
*" «Тау бөркөтө"» ([[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Әхмәтов, Хөсәйен Файзулла улы]] менән берлектә), балет (Х.Сафиуллин сценарийы), 1958;
* «Гөлнәзирә» , балет ( С.Дречин, Н.Сабитов сценарийы буйынса ), 1958;
*" «Буратино"», балет ( А.Толстой әкиәте буйынса ), 1960;
* "Яулыҡ тураһында поэма ", хореографик күренеш , 1958;
*" «Урман ҡыҙы тураһында легенда"», хореографик күренеш , 1959;
*" «Мурзилка-космонавт"», балет;
*" «Яратам һине, тормош"», Н.Сабитов сценарийы буйынса балет, 1967;
*" «Айгөл иле"», М. Карим драмаһы буйынса балет, 1970;
 
'''Симфоник әҫәрҙәр''':
 
* Симфоник оркестр өсөн "«Героик поэма" » (1950);
* Оркестр менән скрипка өсөн беренсе концерт (1951);
* Оркестр менән фортепиано өсөн концерт(1958);
* Оркестр менән скрипка өсөн икенсе концерт (1959);
*" «Тау бөркөтө" » балетенан симфоник сюита (1961);
* "«Һунар"» ("«Охота"»; 1955).
 
'''Камера-вокаль әҫәрҙәр''':
 
*" «Күҙҙәргә ҡарайым"» ("«Гляжу в глаза"»), вокаль цикл, 1965;
*"Яңғыраһын «Яңғыраһын йырҙар"» ("«Пусть звенят песни"»), башҡорт шағирҙары шиғырҙарына йырҙар һәм романстар, 1971;
*" «Яҙғы йырҙар"», "Һөйөү йырҙары "« башҡорт шағирҙары шиғырҙарына, 1968.
 
'''Камера-инструменталь әҫәрҙәр''' :
 
* Фортепьяно өсөн ете көй (Семь наигрышей для фортепиано), 1965;
* Фортепьяно өсөн прелюдиялар (Прелюдии для фортепиано).
 
== Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре ==
 
* БАССР-ың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ|Хеҙмәт Ҡыҙыл байрағы (1955, 1971), «Почёт„Почёт билдәһе»билдәһе“ |«Почёт„Почёт билдәһе»билдәһе“ (1969) ордендары кавалеры.
* [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] лауреаты(1968)
* [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1972).
 
== Хәтер ==
 
* Өфөләге  1 номерлы балалар өсөн музыкаль мәктәп Нариман Сабитов исемен йөрөтә.
* Өфөлә С. йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* 1995 йылдан Өфөлә Н.Сабитов исемендә Халыҡ-ара башҡарыусы-музыканттар конкурсы булдырыла (фортепиано, скрипка, вокал)<ref>[http://www.music-competitions.ru/node/232 Ассоциация музыкальных конкурсов России // Открытый конкурс музыкантов-исполнителей имени Наримана Сабитова]</ref>.
 
== Иҫкәрмәләр ==
== Әҙәбиәт ==
* Ғөбәйҙуллин Н. Яңы башҡорт балеты, «СМ»„СМ“, 1963, №  9.
* [[Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы|Бикчәнтәев Ә.Һ]]., Нариман Сабитов.  — Өфө, 1968.
* Ахметова Г. Х.  Нариман Сабитов (камерно-вокальное творчество). \/<һ» 108?
 
== Һылтанмалар ==
 
* http://vm.sch159ufa.ru/rus/kompozitory-bashkortostana/23-kompozitory/73-nariman-sabitov.html
[[Категория:СССР композиторҙары ]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары ]]
[[Категория: Башҡортостан композиторҙары ]]
[[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ыңның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:[[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]]
11 424

үҙгәртеү