Шайтантау (тау һырты) — версиялар араһындағы айырма

орфография, стилде төҙәтеү, аныҡлаштырыу, викилаштырыу
(орфография, стилде төҙәтеү, аныҡлаштырыу, викилаштырыу)
 
{{Хребет
|Название = Шайтантау
|CoordScale =
|Регион = Башкортостан
|Горная система = Урал тауҙары
|Период образования =
|Площадь =
}}
 
'''Шайтантау''' (халыҡ телендә «Яутүбә» тигәнтип исем менән дәтә атала)  — [[Көньяҡ Урал|Көнъяҡ Урал]]дағы урманлы, далалы тау һырты ([[Шайтантау (ҡурсаулыҡ)|Шайтан-тау ҡурсаулығы]] менән бутамаҫҡа). ТөнъяҡТөньяҡ өлөшө [[Башҡортостан Республикаһы]]на ҡарай, көньяҡ көнъяҡ өлөше өлөшө0 [[Ырымбур өлкәһе]]нә инә.
 
== Географик урыны ==
 
Шайтантау [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Республикаһының [[Ейәнсура]], [[Йылайыр]] һәм [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] райондарыныңрайондары, [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ]] районы биләмәләрендә урынлашҡан. Йылайыр яҫы таулығының көнъяҡкөньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] һәм Ҡороил йылғалары араһында [[меридиан]] буйлап һуҙылған. [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Урал]]дың далаларына барып терәлеп тора.
 
Шайтантау һыртында кембрий дәүеренән ҡалған [[эзбизташ]]тар бар. Был [[тау тоҡомдары]] 500 миллион йыл элек диңгеҙ аҫтындағы риф ҡалдыҡтарынан хасил булған.
 
ШулайҺырт шулай уҡ, һырт кембрийҙың силур һәм девон дәүерҙәренән ҡалған башҡа [[тау тоҡомдары]]нан тора: йәшмә, фтаниттар , кремнийлы һәүерташтар, туф ҡомлоҡтары, төрлө осраҡлы нәмәнең ҡатнашмаһы: һәр төрлө таш, ҡырсын, [[балсыҡ]] ҡатнашып ҡатҡан тау тоҡомо , серпентинит һәм башҡалар.
 
Тау һыртының майҙаны  — 30,5 кв. км., ,оҙонлоғо  — 45  км, киңлеге — 10 - 10 –дан дан 20 км-ға тиклем.
Максималь бейеклек диңгеҙ кимәленән 619 метр Иң түбән урындары 210 метр тирәһендә. Түбәнәйеү уртаса алғанда 200-250200—250 метр тәшкил итә. Бындай ҡырҡа айырма һөҙөмтәһендә тау битләүе һыу менән ашалып, телгеләнеп бөткән.
 
Битләүҙәре текә генә. [[Рельеф]]ы убалы-түбәле . Ҙур булмаған ҡаялар , тәпәш түбәләстәрҙән тора. Ҡайһы бер убалар 10-15 метр бейеклегендәге иҫ китмәле матур ҡая –суҡылар -суҡылар менән осланған.
 
Тау һыртынан Ҡороил йылғаһы башлана. Короил һәм [[Һаҡмар]] йылғаһына Шайтантауҙан бик күп шишмәләр килеп ҡушыла. Тик йәйгелеккә бөтәһе лә тиерлек ҡороп бөтә. Һыу төптәре эре-эре таштарҙың тәртипһеҙ өйөмдәренән тора.
Һырттың төнъяҡ өлөшөндә «Шайтан-тау» заказнигы( хайуандарҙы һаҡлау буйынса), Ырымбур өлкәһенә ҡараған көнъяҡ өлөшөндә [[Шайтантау (ҡурсаулыҡ)|«Шайтантау» ҡурсаулығы]] төҙөлгән.
 
Шайтан-Тау  — дәүләт ҡурсаулығы 2014 йылдың 12 октябрендә булдырылған. Һаҡланыусы биләмәнең майҙаны 6726 гектар (67,26 км²), ҡурсаулыҡ зонаһы 12925 гектар майҙанды тәшкил итә.
 
Ул бөтәһе 4 кластерҙан тора, һәм [[Ырымбур өлкәһе]] менән Башҡортостандың сиктәш биләмәләрендә ята. Ике яҡтың да сиктәре аша үтә. Ҡыуандыҡ урман хужалығына (лесничество) инә.
 
Ҡурсаулыҡта тайгала йәшәүсе байтаҡ хайуандарҙы осратырға мөмкин: һоро айыу, [[мышы]], [[ҡабан]], [[ һыуһар|урман һыуһары]], [[һеләүһен]], [[тейен]], [[бурһыҡ]]. Дала төрҙәренән байбаҡ һәм [[йомран]], сипылдаҡ йәшәй.
 
Ҡоштарҙан: [[балабан]], [[сапсан]], [[кәлмәргән]], [[бөркөт]] һәм [[көсөгән]] бар. Шулай уҡ һаҙ ташбаҡаһы ла осрай. Һирәк осраусы бөжәктәрҙән аполлон һәм махаон күбәләктәре иҫәпкә алынған. Тау тоҡомдарының ярылған урындарында боронғо бөжәктәрҙең һәм үҫемлектәрҙең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарын табырға була.
 
Ҡурсаулыҡ төҙөүҙөң төп сәбәбе  — имәнлекле далаларын, шулай уҡ, һирәк ҡалған хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе ҡурсалау. Унан тыш был яҡ төбәктәге туризмды һәм тирә-яҡ мөхитте өйрәнеүгә ярҙам итергә тейеш.
 
== Үҫемлектәр донъяһы ==
 
Тау һыртында бик үҙенсәлекле үҫемлектәр донъяһы: тар ғына һыуайырғыс һыҙатта ҡылғанлы –төрлө-төрлө үләнле тау далаһы һуҙылған. Унда ике төр ҡылған ( тар япраҡлы һәм Залеский ), Шелль һолобашы, себер бысағуты , күк умырзая, тау ҡымыҙлығы (горец горный) ныҡ таралған.
 
Дала ҡыуаҡлыҡтарынан өйкөмдәре күп. Сәскә атҡан мәлдәрендә тау битен сағыу төҫтәргә манып ултыралар. [[Сейә]]нең һәм тубылғының аҡ сәскәләре тау битләүҙәрен аҡ кар һипкән төҫлө итәләр. Һары акацияның сәскәләре һары көрпә һымаҡ төҫ бирһә, кәзә таллығы тауҙы алһыу гөлләмә итеп балҡыта.
Тауҙың көнъяҡ битләүе текәрәк. Унда инде , ғәҙәттә, ташлы далалар урын алған. Бында инде [[Ҡуян кәбеҫтәһе|гибридлы ҡуян кәбәҫтәһе]], [[кейәү үләне]], тау һарнаһы ( горноколосник колючий), [[Артыш|каҙак артышы]](можжевельник казацкий) урын алған.
 
Реликт һәм эндемик үҫемлектәрҙән ысыҡлы аҡтамыр (пырей инееватый) , һолобаш, йәки ялған ҡылған (овсец пустынный) , урал кәнәфере, альп астраһы, ҡояш яратыусы клаусия үҫә.
 
Һыуайырғыстан битләү буйлап [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]], Ҡороил һәм Бухарса йылғаларына ҡарай тоташ урман һыҙаты һуҙыла. Киңлеге бер нисә йөҙ метрҙан алып 2-3 км-ға тиклем. Унан төнъяҡҡа ҡараған битләү яғына тар ғына урман тармаҡтары айырыла.
Ландшафт тотошлай тиерлек киң япраҡлы урмандарҙан тора. Төнъяҡҡа һуҙылған тармаҡтарҙа [[ҡайын]], [[уҫаҡ]], [[йүкә]], [[ҡарама]]нан торған ҡуйы шырлыҡтар китә. Көнсығыш битләүендә янғындар һәм ағастарҙы ҡырыу һөҙөмтәһендә урман бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан тиерлек.
 
Урмандың өҫкө сиктәрендә ҡайын һәм уҫаҡтан әрәмәләр өҫтөнлөк итә. Көнбайыш һәм көнъяҡ битләүҙәр, үҙәктәрҙең өҫ яғы имәнлектәр биләй. Ә аҫҡы ярус [[фәрҙә]], йәки еҫле балтырған (сныть), ҡолонғойроҡ (вейник), [[ҡара бөрлөгән]]дән торған ҡуйы үләнлек менән ҡапланған.
 
Һирәкләп кенә урман ситтәрендә, йырын баштарында яңғыҙ ғына [[ҡарағай]], ҡарағас осрап ҡуя. Шайтантау [[Урал тауҙары]]ндағы имәнлектәрҙең иң көнъяҡ сиге булып тора. Шулай уҡ, был имәнлектәр менән бергә урал [[Айыу|айыу]]ҙарының ареалы ла сикләнә. Бында 74 һирәк осраусы [[үҫемлек]] асыҡланған.
 
== Фауна ==
 
Шайтантауҙа урман өсөн хас булған һоро айыу, [[осар тейен]], [[һеләүһен]], һуҫар, [[һуйыр]] менән дала хайуандары: [[һыуыр]](байбак), дала сысҡаны, ерән [[йомран]], дәү [[ялман]], дала пищухаһы сиктәш тереклек итә. Урман ситтәрендә, ҡыуаҡтар араһында [[бурһыҡ]]тар осрай. Мышы менән илек бик күп.
 
Туғайҙарҙа тирәк баштарында ҡәлмәргән (балыҡсы ҡарсыға), [[балабан]] оя ҡора. Кеше аяғы баҫмаҫ ҡаяларҙы [[сапсан]] төйәк итә. Һирәк ағаслы һыубаҫар туғайҙарҙа, тауҙарҙағы имәнлектәрҙә [[таҙғара]] (орел-могильник) үҙ иткән.
 
Бурлы күлдә һаҙ гөбөргәйеле осрай. Йылғыр кеҫәртке, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке бик күп. [[Бөжәктәр]]ҙән һирәк осраған [[күбәләктәр]]: [[Аполлон (күбәләк)|аполлон]], махаон осрай. Ғалимдар тарафынан бында 40 төр [[Имеҙеүселәр|имеҙеүсе]], 101 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 2 төр [[Ер-һыу хайуандары|ер-һыу хайуаны]], 5 төр [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]], 138 төр күбәләк асыҡланған.
 
== Топонимика ==
 
Атама  “шайтан” «шайтан» һәм тау һүҙҙәренән алынған. Был тауҙың үтә ныҡ телгеләнгән булыуына, ҡуйы шырлыҡтарҙан тороуына бәйле булырға мөмкин. Шулай уҡ, бында һәр ваҡыт көслө ел иҫә һәм температура ҡырҡа үҙгәреп тора. Быны [[башҡорттар]] шайтан этлектәренең береһе тип һанай. <ref>{{Книга|автор = С.М.Стрельников|заглавие = Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь|место = Кувандык|издательство = Изд-во С.М.Стрельникова|год = 2002|страницы = 164}}</ref>.
==Иҫкәрмәләр ==
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
{{иҫкәрмәләр}}
Сергей Васильевич Кириков ( 1899-1984 йй.) — зоогеограф, эколог, биология фәндәре докторы, [[Башҡортостан ҡурсаулығы |Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның хайуандар донъяһын иң төплө өйрәнгән, шулай уҡ Яутүбә тауҙарының (Шайтантау һырттарының) үҫемлектәрен, ҡош-ҡорттарын, йәнлектәрен беренселәрҙән булып тикшергән ғалим. Ул Шайтантау ҡурсаулығына нигеҙ һалған зоогеограф та булды.
 
* Сергей Васильевич Кириков ( 1899-19841899—1984 йй.)  — зоогеограф, эколог, биология фәндәре докторы, [[Башҡортостан ҡурсаулығы |Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның хайуандар донъяһын иң төплө өйрәнгән, шулай уҡ Яутүбә тауҙарының (Шайтантау һырттарының) үҫемлектәрен, ҡош-ҡорттарын, йәнлектәрен беренселәрҙән булып тикшергән ғалим. Ул Шайтантау ҡурсаулығына нигеҙ һалған зоогеограф та булды.
 
== Һылтанмалар ==
 
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1525-shajtantau
* http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1525-shajtantau
* http://nashural.ru/Mesta/shaitantau.htm
* http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/Turism/Potencial/Kuvandyk/Shaytantau.html
* http://komanda-k.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87
https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A1%D0%B5%
D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87
* ''Кучеров Е. В.'' Об организации заповедника «Шайтан-Тау» // «Охота и охотничье хозяйство». №  11. 1975. С. 29.
 
[[Категория:Уралдағы тау һырттары]]
79 659

үҙгәртеү