Шүлгәнташ — версиялар араһындағы айырма

545 байт алынған ,  3 года назад
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
}}
[[Рәсем:shulgantash.jpg|thumb|right|Шүлгәнташ]]
'''Шүлгәнташ мәмерйәһе''' — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]нда, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһының]] уң яҡ ярында, [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]] биләмәһендә урынлашҡан. Ул Көньяҡ Уралдағы бурташ, гипс, доломит кеүек тау тоҡомдарынан торған [[мәмерйә|мәмерйәләрҙең]] иң ҙурҙарының, иң матурҙарының береһе, тәүтормош сәнғәте ҡомартҡыһы<ref>[http://unescorb.ru/ru/news/detail.php?ID=952 Комитет Республики Башкортостан по делам ЮНЕСКО]</ref>. {{lang-ba|Шүлгәнташ}}) — [[Рәсәй]] территорияһындағы [[Башҡортостандың Бөрйән районы|[[Башкортостан Республикаһы]] Бөрйән районы]]ндағы [[карст]] [[мәмерйәһе]]. «[[Шүлгәнташ (ҡурсаулыҡ)|Шүлгәнташ]]» ҡурсаулығы территорияһында [[Ағиҙел (Ҡама йылғаһы ҡушылдығы)|Ағиҙел]] буйында урынлашҡан. Мәмерйә [[палеолит]] эпохаһында йәшәгән [[Тәүтормош кешеһе|тәүтормош кешеһенең]] [[Петроглифтары|таштағы һүрәттәре]] аша билдәле<ref>Ольга Червяцова [http://www.shulgan-tash.ru/2009-12-08-08-26-17/archaeologicalresearches Археологические исследования] Официальный сайт государственного природного заповедника «Шульган-Таш»</ref>.
 
Мәмерйә [[палеолит]] эпохаһында йәшәгән [[Тәүтормош кешеһе|тәүтормош кешеһенең]] [[Петроглифтары|таштағы һүрәттәре]] аша билдәле<ref>Ольга Червяцова [http://www.shulgan-tash.ru/2009-12-08-08-26-17/archaeologicalresearches Археологические исследования] Официальный сайт государственного природного заповедника «Шульган-Таш»</ref>.
 
Мәмерйә янында «Шүлгәнташ» музей-экскурсион комплексы һәм спелеология лабораторияһы асылған. Шулай уҡ солоҡсолоҡ, умартасылыҡ музейы бар.
 
== Атамаһы ==
«Шүлгәнташ» мәмерйәһенең атамаһы [[башҡорт теле|башҡорт телендәге]] [[Ағиҙел (Ҡаманың ҡушылдығы)|Ағиҙелгә]] мәмерйәгә ингән ерҙә Ағиҙелгә ҡушылған Шүлгән йылғаһы исеменән һәм [[башҡорт теле|башҡорт телендәге]] «таш» һүҙенән килеп сыҡҡан. Шулай уҡ боронғо башҡорт диалектында «шу үлгән» «һыу үлгән, юҡҡа сыҡҡан» тигәнде аңлата, дөрөҫөрәге, «һыу ташта үлгән» йәки «һыу таш аҫтына киткән» мәғәнәһендә. Бынан тыш Шүлгән - боронғо башҡорт ҡобайырыхалҡының боронғо «[[Урал-батыр]]»ҙың ҡобайыры персонажы, эпостыңуның төп геройы Урал батырҙың ағаһы.
 
Рус тикшеренеүселәре Шүлгәнташты «Капова» мәмерйәһе тип атауының ике фаразы бар: беренсеһе - тамсы тамыуҙы аңлатҡан «кап-кап» рус ымлығынан (мәмерйәлә һәр ваҡыт тамсы тамған тауыш ишетергә мөмкин), икенсеһе — «[[капище]]» (храм), мәжүсиҙәрҙең ғибәҙәтханаһы булған тип раҫлауҙан. Сөнки бик боронғо заманданзамандарҙан бирле, яҙманан алда, мәмерйәлә ғибәҙәтхана булғанлығынбулғанлығы дәлилләүсе мәғлүмәт бардәлилләнде, ҡаялағы һүрәттәр ҙә шул маҡсатҡа хеҙмәт иткәнеиткәнлеге иҫбатланаиҫбатланды. Башҡорт легендаларынан һәм археологик ҡаҙылмаларҙан билдәле булыуынса, урта быуаттарҙа ла ШүлгәнташтаШүлгәнташ ғибәҙәтхана булғанролен үтәгән, мәмерйәлә мәжүси йолалар үтәлгәнбашҡарылған<ref>''В. И. Левин'' «Свидетели из Каповой пещеры» М. : «Детская литература» 222 с. 1982</ref>.
 
== Шүлгәнташ мәмерйәһенең ҡоролошо ==
Мәмерйәгә ингән урын - 25-28 метр бейеклегендәге арка рәүешендә, Һарыкүскән тауының көньяҡ битендә урынлашҡан; уның киңлеге 40 метрға етә. Шулай уҡ мәмерйәгә ингән урындың һул яғындағы күлдән [[Шүлгән]] йылғаһы ағып сыға. Зәңгәрләнеп күренеп ятҡан күлдең диаметры 3 метрға яҡын, ә тәрәнлеге - 80 метрҙан артыҡ (дөрөҫөрәге, ул күл түгел, ә һыу юлағының вертикаль өлөшө). Ҡушылмалары күп булыу сәбәпле, күлдең һыуы эсергә яраҡлы түгел, уны дауаланыу ванналары өсөн файҙаланыу отошлораҡ. Инеү урынының уң яғында - тағы бер күл - Түңәрәк күл бар<ref>Кудряшов И. К. ''Путеводитель по Каповой пещере'' Уфа, 1956</ref>.
 
Мәмерйәнең өйрәнелгән оҙонлоғо 3 саҡрымдан ашыу. Унда — һарҡып, ағып барлыҡҡа килгән майташтар, сталактиттар, сталагмиттар, ҙур залдар, ер аҫты йылғаһы, күлдәр бар. Мәмерйә әкиәттәрҙә һөйләнгән һоҡланғыс һарайҙы хәтерләтә. Беренсе ҡатын һыу баҫҡан, унда ''Шүлгән йылғаһы'' аға<ref name="perechen" /> (с учетом [[Сифон (гидрография)|сифонных]] подводных полостей) с крупными залами, галереями, подземными озёрами и рекой. Пещера имеет три гипсометрических уровня (этажа), нижний из которых занят речкой [[Подземный Шульган]], которая и образовала эту пещеру<ref>[http://www.academia.edu/9304055/Prehistoric_Eurasia ''В. С. Житенёв.'' Капова пещера — многослойный памятник археологии: предварительное сообщение // Первобытные древности Евразии. К 60-летию Алексея Николаевича Сорокина, 2012]</ref>.
 
140 метр бейеклегендәге мәмерйә [[Карст массивы|карст массивындағы]] [[Хемогенэзбизле]] [[хемоген тау тоҡомдарынан|хемоген]]{{нет АИ|13|04|2011}} [[эзбиздә]] барлыҡҡа килгән. Мәмерйәгә бик яҡын, мәмерйә эргәһе буйлап (параллель) Шүлгән йылғаһының өс саҡрымға яҡынсаҡрым оҙонлоғондағы тәрән карст [[каньон]]ы һуҙыла, ул аҡрынлап эре карст соҡорҙарҙан, күлдәрҙән торған [[йырынға (рельеф), ҡоро үҙәнгә]] әйләнәәүерелә.
 
Икенсе ҡаттың оҙонлоғо 500 метр самаһы. Мәмерйәгә ингән ерҙән 120 метр үткәс, һул яҡтан юғарыға тура коридор китә. Баҫҡыс буйлап 20 метр күтәрелгәс, өсөнсө ҡатка аяҡ баҫаһың. 500 метрға һуҙылған ҙур залдар ер аҫты күленә барып тоташа.
 
Шүлгәнташ мәмерйәһенә барған юлда бейек ҡаяла тәбиғәт яһаған мөғжизә «Мамонт ҡыуышы» («Кәзә ташы») күренә. [[Мәғәрә]]гә бындай исем, ҡояш байыған саҡта ҡаялағы күләгәнең үҙенсәлекле ятыуы сәбәпле, таш һыҙаттарының [[торбатомшоғо]]нторбатомшоғон түбән төшөрөп йоҡоға талған [[мамонт]]ты хәтерләткәнлектән бирелгән.
 
== Ер аҫтындағы йылға һәм күл ==
Мәмерйәлә ер аҫты йылғаһы Шүлгән аға. Уның сыҡҡан урыны төньяҡҡа ҡарай 12 саҡрымсаҡрымға арыраҡ. Мәмерйәнән 2 саҡрымдасаҡрым аралыҡта ул шаулап ер аҫтына инеп юғала һәм, ҡеүәтле шишмә булып, ШүлгәнташШүлгәнташҡа ауыҙындаингән ерҙә, урғып, ер өҫтөнә сыға, ошонда юғарыла яҙылған диаметры 3 метрлыҡ күл хасил итә. Мәмерйә ауыҙынан алыпсыҡҡас, 150—170 метр арауыҡтан гөрләп ағып, Шүлгән [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелгә]] ҡушыла. Шүлгән йылғаһы ҡышҡы ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмай.
 
== «Рәсемдәр» бүлмәһе ==
Мәмерйәнең һәр ҡатында үҙенә хас температура, дымлылыҡ режимы һәм һауа әйләнеше меңәр йылдар буйы, миҙгелгә ҡарамай һәм, тәүлек әйләнәһенә даимитемпература тораүҙгәрмәй, температурадаими үҙгәрмәйтора. Шуға мәмерйәлә боронғо һүрәттәр һаҡланған да инде.
Шүлгәнташ мәмерйәһе [[палеолит]] дәүерендәге [[Тәүтормош йәмғиәте|тәүтормош кешеһенең]] һуңғы [[Солютрей мәҙәниәте|солютресолютрей]]нән урта [[Мадлен мәҙәниәте|мадлена]] ваҡыты менән тамғаланған (заманса тикшереүҙәр һүрәттәрҙең йәшен 39 меңдән 19 мең йыл тип билдәләй) [[Петроглифтар|ҡаялағы һүрәттәр]]е менән билдәле<ref>{{статья|заглавие=Об ископаемых носорогах эласмотериях|автор=Жегалло В.И и др.|ссылка=http://macroevolution.narod.ru/elasm.htm|издание=Новости из Геологического музея им. В. И. Вернадского|номер=9|год=2002|ISSN=1029-7812}}</ref>. Һүрәттәрҙең күсермәһе 1-се ҡаттағы Хаос залының төпкө осондағы шыма стенала күрһәтелгән.
 
Һүрәттәр 1959 йылда ҡурсаулыҡтың зоологы А. В. Рюмин тарафынан табылған<ref>А. Д. Столяр. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985. — С. 35.</ref><ref>Э. П. Позднякова, А. В. Лоскутов, Н. Н. Скокова. Башкирский заповедник // Заповедники европейской части РСФСР. II / Под ред. В. В. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — С. 241.</ref><ref>[http://www.shulgan-tash.ru/cave-shulgan-tash-kapova/ Пещера Шульган-Таш (Капова)]. Официальный сайт государственного природного заповедника «Шульган-Таш»</ref>.
14 760

үҙгәртеү