Бәрәңге — версиялар араһындағы айырма

24 байт өҫтәлгән ,  4 года назад
ә
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
ә
ә
| ncbi = 4113
}}
'''Бәрәңге''' (шулай уҡ '''картуф''', {{lang-la|Solanum tuberosum}}) — күп йыллыҡ, тамырындағы бүлбеләренән (бәрәңгеләренән) үҫә тоғанторған культуралы үҫемлек; эт карағаттарыҡарағаттары [[ғаилә (биология)|ғаиләһендәге]] эт ҡарағаты һымаҡтар [[ырыу (биология)|ырыуынан]] күп йыллыҡ бүлбеле үҫемлек; крахмаллы йәшелсә культураһы. Аҙыҡ, мал аҙығы булараҡ һәм техник маҡсаттарҙа үҫтерелә.
 
== Үҫемлектең тарихы ==
Был үҫемлекте [[Көньяҡ Америка]] [[индейҙар]]ы бынан ун дурт мең йыл элек уҡ белгәндәр. [[1565]] йылда улуны [[Испания]]ға килтерәләр. Һуңыраҡ инглиз моряктары уны [[Бөйөк Британия]]ға алып ҡайталар. [[1740]] йыл тирәһендә «икенсе икмәгебеҙ» [[Германия]]ла, [[Италия|Италияла]]ля, [[Бельгия]]ла, [[Франция]]ла күренә башлай. Шулай заҙа яңы, ят культура үҙенә юлды тиҙ генә таба алмай әле. Ҡатын-ҡыҙҙар уның сәскәһен биҙәнеү өсөн сәстәренә ҡаҙаған. Күп кенә илдәрҙә уны «шайтан алмаһы» тип тә йөрөткәндәр. Уны үҫтереү гонаһ тип һаналған.
{|align="center"
|-valign="top"
|}
 
[[Франция]]ла аптекарь Пармантье "ер алмаһыалмаһын"н үҫтереүгә күп көс һала. [[1785]] йылдың авгусында ул [[Людовик ХVI]]-ға картуфтың сәскә атканатҡан һабағынан яһалған гөлләмәне һәм бер кәрзин өлгөргән уңышты бүләк итәитәләр. Картуфты шул ук көндө бешереп, королдең өҫтәленә ҡуялар. Шул мәлдән инде был ризыҡҡа ҡараш үҙгәрә. Ул табындарҙа ныҡлы урын ала.
 
[[Рәсәй|Рәсәйҙә]] картуф үҫтерә башлау [[Пётр I]] исеме менән бәйле. Ул [[Голландия]]ла сағында Рәсәйгә бер тоҡ картуф ебәрә. Әммә Пётрул I заманындазаманда картуф киң таралмай. [[1765]] йылда [[Екатерина II]] сит илдән картуф һатып алыу һәм Рәсәйҙә таратыу тураһында указ сығара. Рәсәйҙә картуф тиҙ генә таралмай, халыҡ картуфтың алмаһын ашап күпләп ағыулана.
 
== Картуфты үҫтереү ==
Картуфты үҫтереү өсөн шытып сыҡҡан бүлбеләренбүлбеләрҙе, ер температураһы 18—20 градусҡаса йылынғас, ултырталар. Шытҡыларҙан оҙон аҡ тамыр үҫеп сыға, аҡ тамырҙың осонда яңы бүлбеләр барлыҡҡа килә.
 
Бәрәңге бүлбеһенән 50—80 см бейеклектә 3—6 йәшел йәки миләүшә (антоциан) төҫтәге һабаҡлы ҡыуаҡсыҡ үҫемлек үҫеп сыға. Беренсе япраҡтар үҫеп сыҡҡас, һабаҡ ҡуйынынан ер аҫтында 15—20 см-ға тиклем оҙонлоҡтағы бәбәктәр барлыҡҡа килә, улар, осҡа табан йыуанайып, яңаяңы бүлбеләр хасил итә. Бүлбеләрҙә спираль буйынса урынлашҡан күҙҙәрҙә 3—4-әр бөрө була. Ғәҙәттә, урта бөрө шытып сыға, ул зарарланған осраҡта ғына башҡалары шытып үҫә башлай. Бәрәңге бүлбеләре йомро, оҙонса һ.б. формала була; эсе аҡ, тышҡы яғы аҡ, һары, ал-ҡыҙғылт, зәңһәрһыузәңгәрһыу төҫтә. Тамыр системаһы суҡ һамаҡһымаҡ, сағыштырмаса зәғиф үҫешле.
 
Бәрәңге вегетатив юл менән, башлыса, бүлбеләрҙән (селекция максатындамаҡсатында — орлоҡтан) үрсетелә. Генератив юл менән үрсетелгән бәрәңгенең продуктлылығы кәм була. Үҫемлекте осонан, күҙҙәренән, шытымдан, һабағыннанһабағынан да үрсетергә мөмкин. Бәрәңге бөрөләре тупраҡта 5—8°С йылылыҡ булғанда шыта башлай. Тишелеп сығыу өсөн иң уңай температура 15—20 °C, [[фотосинтез]], һабаҡ, япраҡ үҫеү, сәскә атыу өсөн 16—22 °C. Бәрәңге бүлбеләре төнгө температура 10—13 °C булғанда яҡшы үҫә. Юғары температурала (төндә 20 °C һәм унан да юғары булһа) бәрәңгенең йылылыҡ үҙлектәре боҙола. Температура —2 °C -тан түбәнрәктүбәнерәк булһа, бәрәңге үҫемлеге ҡырауҙан зарарлана. Бәрәңгенең транспирация (һыуҙаһыуҙы паргапарға әйләндерүәйләндереү) коэффиициентыкоэффициенты уртаса 400—500. Сәскә атыу осоронда, һабаҡтары иң ныҡ үҫеп, бүлбеләр барлыҡҡа килгән ваҡытта, бәрәңгегә иң күп дым һәм туҡландыдыутуҡландырыу талап ителә. Бәрәңге уңышы гектарынан 200—250 ц/еннерцентнер булғанда, үҫемлек тупраҡтан 100—175 кг азот, 40—50 кг фосфор, 140—230 кг калий ала. Бәрәңге үҫтереү өсөн ҡара тупраҡ, һоро урман тупрағы, кәҫле көл һымаҡ, механик составы буйынса ҡомһол, еңел һәм уртаса балсыҡлы тупраҡ ҡулай һанала.
 
[[Селекция|Селекционерҙар]] картуфты үҫтереү өсөн картуф алмаһының емешен файҙалана.
 
== Составы ==
Бәрәңге уртаса 76, 3 % [[һыу]]ҙан һәм 23, 7 % (макс. 36,8 % тиклем) ҡоро матдәдәнматдәнән, шул иҫәптән 17,5 % (макс. 29,4 % тиклем) [[крахмал]], 0,5 % [[шәкәр]], 1—2 % (макс. 4,6 % тиклем) [[аҡһым]], 1 % самаһы минераль минеральматдәнән тора. Бәрәңге — С, В1, В2, В6, РР, К витаминдары һәм каротиноидтар сығанағы.
<gallery>
Рәсем:Potato plant.jpg|[[Бәрәңге үҫентеһе]]
Хәҙер халыҡ уны «икенсе икмәк» тип йөрөтә. Картуфтан 300-ҙән ашыу төрлө ризыҡ әҙерләргә мөмкин.
 
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә бәрәңгенән крахмал, киптерелгән һәм ҡыҙҙырылған бәрәңге (чипсы), бәрәңге боламығы, һыуытылған бәрәңге (гарнир өсөн, биточки, котлет һ.б.), бәрәңге лачауы, саго һ.б. етештерлә. Крахмал — патока һәм спирт етештереү сәнәғәте өсөн сеймал. 17,6 % крахмаллы 1 тонна бәрәңгенән 112 литр спирт, 55 кг шыйыҡ углекислота, 0,39 литр араҡы майы (сивушное масло) йәки 1500 литр барда йәки 170 кг крахмал, 80 кг глюкоза, 65 кг гидрол һ.б. продукттар алыргаалырға мөмкин. Бәрәңге спирты — фармацевтика, парфюмерия һәм араҡы-шараб сәнәғәтендә, крахмалы кондитер һәм туҡыу сәнәғәтендә файҙаланыла.
Бәрәңге — мал аҙығы. Органик матдәләрҙең үҙләштерелеүе (83—97 %) буйынса, башҡа тамыр аҙыҡтар кеүек, бәрәңге лә үҫемлек аҙыҡтары араһында алдынғы урындарҙың береһен биләй. Бер майҙан берәмегенән уртаса ғына уңыш алғанда ла, үлән һәм орлоҡ культураларына ҡарағанда бәрәңге туҡлыҡлы матдәләрҙе күберәк бирә. Юғары уңыш бирә торған, киң таралған культура булараҡбулғас, икенсехалыҡ икмәкяратып булып һаналаүҫтерә.
 
== Картуфтың ҡоротҡостары ==
Картуфтың иң ҡурҡыныс ҡоротҡостары булып [[колорадо ҡуңғыҙы]] һанала. Ул картуфтың йәшел япрағын һәм бәрәңгеһен ашай. Шулай уҡ киң таралған [[вирус]] ауырыуы — [[фитофтороз]]. Был ваҡытта картуфтың һабағы ҡарайып кибә.
 
Бәрәңге төрлө ауырыуҙарға бирешеүсән: бәшмәк ауырыуҙары — фитофтороз, макроспориоз, ҡутыр; бактериаль ауырыуҙар — ҡараяҡ, божра һымаҡ серек; вируслы — «тимгелле тап», япраҡтың төрөлөүөтөрөлөүе һ.б.; бәрәңге бүлбеһендә һәм һабаҡта була торған нематодалы (йомро) селәүсендәр менән зарарлана. ҠортоҡостарҙанҠоротҡостарҙан колорадо ҡуңыҙы, ҡаты ҡорт, ялған ҡаты ҡорт, сиңерткә, болон күбәләге, гамма-күбәләк, лайлалы ҡусҡар иң ҡурҡыныслыларҙан һанала.
 
== Ҡыҙыҡлы фактар ==
11 408

үҙгәртеү