Вена — версиялар араһындағы айырма

228 байт алынған ,  5 лет назад
ә
clean up using AWB
ә (clean up using AWB)
|карта региона = 0
}}
'''Вена''' ([[Немец теле|нем]].''<span lang="de">Wien</span>'' <span class="IPA">[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[ˈviːn]]]</span><span class="IPA"></span>, бав..<span> </span><span lang="bar" style="font-style: italic">Wean</span>, [[Латин теле|лат.]]&#x20; ''<span lang="la">Vindobona</span>'') — [[Австрия|Австрияның]]ның федераль [[Башбаш ҡала|баш ҡалаһы]]һы  һәм бер үк ваҡытта Түбәнге  Австрия ерендә урынлашҡан туғыҙ  федераль ерҙәренең  береһе. Илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.  Венаның халҡы  1,73 млн кеше (2012) тәшкил итә;  биҫтәләре менән  бергә  — яҡынса 2,3 млн. (Австрия халҡының 25 % артыҡ). Шулай итеп, Вена  халҡының һаны буйынса  [[Европа берләшмәһе|Европа берләшмәһенең]]нең  иң эре ҡалалары араһында ун беренсе урынды биләп, Австрияла иң эре ҡала булып һанала. Австрияның мәҙәни, иҡтисади һәм сәйәси үҙәге.
 
Вена —  [[Нью-Йорк]] һәм Женеванан ҡалараҡ    [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] -ның өсөнсө ҡала-резиденцияһы.  Вена халыҡ-ара үҙәге (UNO-City) үҙ эсенә АЭХАА ( МАГАТЭ), БМО - ның НИ (УНП),  БМО - ның  сәнәғәт үҫеше буйынса  ойошмалары һ.б. ала.   Венала [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|НЭИО]] (ОПЕК)  һәм ЕХХО (ОБСЕ)  халыҡ - ара ойошмаларының штаб - фатирҙары урынлашҡан.
 
Күп быуаттар дауамында Вена [[Габсбургтар|Габсбургтарҙың]]ҙың резиденция - калаһы, уларҙың хакимлығы осоронда Европаның мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән  герман милләтенең [[Изге Рим империяһы]] баш ҡалаһы ла була. 1910 йылда ике миллион кеше көн иткән, ул донъяның иң эре ҡалалары араһында тик [[Лондон]], [[Нью-Йорк|Нью - Йорк]] һәм [[Париж|Париждан]]дан ҡала килә  дүртенсе урын биләй.  Империяның емерелеүенә килтергән  [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышынан]] һуң Венаның халыҡ һаны сиреккә яҡын кәмей һәм үҫеүен туҡтата.  
 
Венаның иҫке ҡалаһы (эске өлөшө) Шёнбрунн һарайы 2001 йылдың декабрендә [[Бөтә донъя мираҫы|бөтә Донъя мираҫы]] ([[ЮНЕСКО]]   исемлегенә индерелә.
 
=== Урынлашыуы ===
Ҡала Австрияның көнсығыш өлөшөндә, Альпы тауҙары итәгендә,[[ Дунай]] йылғаһы буйында, [[Словакия]] менән  [[Венгрия]] сиктәренән 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Вена аша Дунай һәм уның тармағы — Дунай каналы, шулай уҡ Вена йылғаһы аға. Тарихи ҡала Дунай йылғаһынан көньяҡҡа табан үҫешкән була, әммә аҙаҡҡы ике быуат арауығында Вена йылғаның ике ярында ла үҫә. Дингеҙ кимәленән иң бейек урыны Германскогель районында (542 м), а иң түбән урыны — Лобауҙа (151 м). Ҡаланы бөтә яғынан да Вена урманы урата<ref>Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.</ref>
 
Географик урыны Вена ҡалаһына  Көнсығыш Европа илдәре менән төрлө мөнәсәбәттәр төҙөү өсөн бик уңайлы. 1989 йылдан һуң, тимер занавес ҡолағандан һуң, бигерәк тә  билдәләнде. Мәҫәлән, Словакия баш ҡалаһы  [[Братислава|Братиславанан]]нан Венаны барлығы 60 км  айырып тора — [[Европа|Европала,]] [[Ватикан]] менән [[Рим|Римды]]ды иҫәпкә алмағанда,  ике баш ҡалалар араһында иң ҡыҫҡа арауыҡ.
 
Формаһы буйынса Вена арҡырыға Дунай йылғаһы хордаһы менән киҫелгән түңәрәкте хәтерләтә. Иҫке ҡала тип исемләнгән уның  үҙәк өлөшө  беренсе райондың  (Эске район) административ сиктәре менән тура килә тиерлек. Рингштрассе (Түңәрәк урам) йәки Ринг (түңәрәк) иҫке ҡаланы уратҡан бульварҙарҙың сылбыры. Рингтың тарихы император үҙенең һаҡланыу функцияларын юғалтҡан һәм  ҡамасау итә башлаған фортификацион ҡоролоштарҙы  емерергә, улар   урынына репрезентатив бульварҙар һәм тарихилыҡ стилендәге, хәҙерге көндә ҡаланың иң мөһим иҫтәлекле урындары булған биналар серияһын төҙөү 1857 йылда башлана. Венаның икенсе ярым түңәрәген яһаған Гюртель урамы (Билбау) шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында хәрби әһәмиәтен юғалтҡан XVIII быуаттан алып Венаны биҫтәләре менән яҡлаған фортификацион үрҙе һүткәндән һуң  барлыҡҡа килә. Гюртель артында официаль рәүештә 1892 йылда Венаның өлөшө булып киткән  элекке биҫтәләр  урынлашҡан. 
 
=== Климаты ===
''Ҡыш'': уртаса һауа температураһы +1&#x20nbsp;°C, һалҡындар һирәк  була:  -12 алып  -18° тиклем , йыш ҡар яуа.
 
''Яҙ'': февраль  аҙағында  килә һәм   май уртаһына тиклем   һуҙыла.  Һауа торошо тотороҡһоҙ, бик ныҡ үҙгәреүсән. Һалҡын көндәр кире ҡайтыуы ла мөмкин, шулай уҡ йәйге эҫелек тә. Яҙғы ҡырау оҙайлы ваҡыт төшөүе мөмкин, ғәҙәттә  март айына тиклем була,  әммә  айырым йылдарҙа май аҙағына тиклем күҙәтелә.
 
''Йәй: ''  уртаса температура  яҡынса +20&#x20nbsp;°C. Йыш ҡына  Венала йәй ҡоро һәм эҫе була  —   38 градусҡа тиклем.
 
''Көҙ'': сентябрҙең һуңғы декадаһында килә. Көҙҙөң башы һәм уртаһында йыш ҡына йылы көндәр ҡабаттан ҡайтыуы  һәм ҡоро комфортлы көн торошо булыуы ихтимал. Ҡара көҙ ноябрҙең уртаһында - аҙағында була һәм яйлап ҡына йомшаҡ ҡышҡа күсә.
== Тарихы ==
[[Файл:Wien_Wappen_1461-1925.png|мини|210x210пкс|  1461-1925 йылдарҙағы Вена гербы]]
Бөгөнгө Вена территорияһында йәшәй башлау тарихы [[ неолит]] осоронан башлана. [[Дунай]] буйында игенселек һәм малсылыҡтың (б.э. тиклем 6 мең йыллыҡ) тарала башлауы өсөн Вена соҡоро оптималь шарттар тыуҙыра: уңдырышлы тупраҡ, һыу сығанаҡтарының күплеге һәм уңайлы климат.  Римға тиклем иң мөһим ултыраҡ бронза быуатының уртаһынан башланған һәм римляндар килгәнгә тиклем ике быуат ҡалғас ҡына бөтөрөлгән Леопольдсберг тауындағы ултыраҡ була.
 
Венаның ҡала булараҡ тарихы бөгөнгө иҫке ҡаланың  15 Рим легион форпосы территорияһында б.э. I быуаттың  уртаһындағы төҙөлөштән башлана. Был форпост кельт сығышлы "Виндобона"  (Виндос биләмәһен аңлата) исемен ала. Хәрби лагерь тирәләп гражданлыҡ ҡаралдылар үҫә башлай. Археологик ҡаҙыныуҙар хәҙерге иҫке ҡала территорияһында Римға тиклемге ултыраҡ барлығы тураһындағы  версияны иҫбатламайҙар.
XII быуат уртаһында Вена Австрия герцогтары Бабенбергтарҙың резиденцияһы булып китә.  1155 йылда герцог Генрих II Бабенберг Ам - Хоф майҙанында  йорт төҙөй.  1137-1147 йылдарҙа Изге Стефан соборы урынында (хәҙерге собор  XIII—XV быуаттарҙа төҙөлгән) беренсе сиркәү төҙөлә. 1278 йылдан Вена — терәге династияһы [[Габсбургтар]] династияһының терәге. 1469 йылда император Фридрих III  Папа Павел II Венала епископлыҡ ойоштороуына ирешә (1469 йылда Австрия дини яҡтан епископ Пассауға буйһона).        
 
 1529 йылда  төрөктәр тарафынан Вена һөҙөмтәһеҙ ҡамала.  Вена яҡлаусылары  дошмандың сама менән 20 тапҡырға өҫтөнлөгөнә  ҡарамаҫтан  киҫкен рәүештә еңеүгә ирештеләр. Төрөк армияһының быға тиклем татымаған  ауыр ҡыйратылыуынан һуң[[Ғосман империяһы| Ғосман империяһының]]ның ашығыусан экспанисияһына нөктә ҡуя. Быуат ярымваҡыт  үткәс, 1683 йылда католик илдәрҙең союздаш илдәренең ғәсҡәрҙәре Вена диуарҙары аҫтында бынан да ҡыйратҡысыраҡ еңелеүгә дусар итә. Ошо еңелеүҙән һуң Ғосман империяһы яулап алыуға йүнәлтелгән походтарҙан бөтөнләйгә баш тарта һәм нәҡ ошо еңелеүҙән һуң уның емерелеүе башлана.
 
1679 йылда Венала разразилась тағун (чума) эпидемияһы ҡуба.   100 мең кешелек ҡала халҡының өстән бер өлөшкә кәмей. Ҡаланың үҙәгендә 1693 йылда эпидемиянан ҡотолоу иҫтәлегенә Чума колоннаһы (йәки Пестзойле) ҡалҡа, әммә 1713  йыл ауырыуҙың яңы тулҡынын алып килә. Изге Стефан соборы аҫтындағы катабомбаларҙа ғына эпидемияның 11000 ҡорбаны ерләнә. Был ваҡиға тураһында ҡала тарихында бөгөн Карлскирхеның  мөһабәт бинаһы   иҫкә төшөрә.
 
XVI быуаттан  баш ҡалаһы Вена  Австрия  Габсбургтары  күп милләтле дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә, [[XVII быуат|XVII быуаттан]]тан,  һәм бигерәк тә [[XVIII быуат|XVIII быуатта]]та, батшаға яҡын күп һанлы  бюрократия үҙәге була. XVIII быуаттан  Венала мануфактура сәнәғәте (туҡыма етештереүе һәм муллыҡ әйберҙәре) үҫешә башлай.
 
XVIII — XX быуат башында Вена — донъя мәҙәниәтенең, айырыуса музыкаль өлкәлә, мөһим үҙәге була.
XIX быуат аҙағында Венала мәҙәниәт, фән һәм мәғариф  өлкәләре сәскә атыуын дауам итә.  Донъя билдәлелеге менән  [[Вена университеты]] һәм фәндәр Академияһы файҙалана.  1897 йылда Веналағы богема вәкилдәре Вена сецессион төркөмөн ойошторалар, был ойошмаға Коломан Мозер, Густав Климт һәм Отто Вагнер инә.
 
XX быуат башына Вена Европаның иң эре 2 млн кешенән ашыу халыҡлы ҡалаларының береһе була. Әммә Европалағы сәйәси ваҡиғалар  Вена өсөн һынылышлы була, Беренсе донъя һуғышында[[Австро-Венгрия| Австро - Венгрияның]] ҡыйратылыуынан һуң,  Вена үҙенең элек булған абруйын юғалта. 
 
[[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] Габсбургтар нәҫеленең емерелеүенә килтерҙе һәм  инфляция һәм социалистар һәм консерваторҙар араһындағы сәйәси көрәше Венаның   түбән төшөүенә сәбәп була. Массалар һәм капитал мәнфәғәттәре араһында тигеҙлек һаҡлаусы муниципалитет һәр кем алырлыҡ торлаҡ төҙөү һәм ҡала инфраструктураһы  буйынса киң программаны тормошҡа ашырҙы, әммә партиялар араһындағы бәрелеште булдырыу сараларын күрә алманы. 1927 йылда Венала 89 ғүмерҙе өҙгән күмәк халыҡлы йәмғиәт тәртипһеҙлектәре башлана.1934 йылда Февраль ихтилалы тоҡана.
== Мәҙәниәте, иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Wiener_Pestsaeule.jpg|мини|Чума колоннаһы Венала.]]
[[Файл:IMG_0169_-_Wien_-_Hofburg.JPG|мини| Хофбург күренеше]]
* Вена операһы —  донъяла иң билдәлеләрҙең береһе.
* Шенбрунн — Австрия императорҙарының  йәйге резиденцияһы.
* {{Сербия}} [[Ниш]], [[Сербия]]
 
Бынан тыш Венаның ҡайһы бер райондарының [[Япония|Японияла]]ла туғандаш ҡала йәки райондар бар:
* Альзергрунд һәм Такарадзука, Хёго ( 1994 йылдан башлап)
* Эске ҡала (Вена) һәм Тайто (махсус район, [[Токио]] (1989 йылдан башлап)
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{Ҡалып:Иҫкәрмәләр|2}}
 
== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Вена}}
 
 
[[Категория:Австрия ерҙәре административ үҙәктәре]]
46 809

үҙгәртеү