Вена — версиялар араһындағы айырма

74 байт өҫтәлгән ,  5 лет назад
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
 
Күп быуаттар дауамында Вена [[Габсбургтар|Габсбургтарҙың]] резиденция - калаһы, уларҙың хакимлығы осоронда Европаның мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән  герман милләтенең [[Изге Рим империяһы]] баш ҡалаһы ла була. 1910 йылда ике миллион кеше көн иткән, ул донъяның иң эре ҡалалары араһында тик [[Лондон]], [[Нью-Йорк|Нью - Йорк]] һәм [[Париж|Париждан]] ҡала килә  дүртенсе урын биләй.  Империяның емерелеүенә килтергән  [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышынан]] һуң Венаның халыҡ һаны сиреккә яҡын кәмей һәм үҫеүен туҡтата.  
 
 
Венаның иҫке ҡалаһы (эске өлөшө) Шёнбрунн һарайы 2001 йылдың декабрендә [[Бөтә донъя мираҫы|бөтә Донъя мираҫы]] ([[ЮНЕСКО]]   исемлегенә индерелә.
 
Формаһы буйынса Вена арҡырыға Дунай йылғаһы хордаһы менән киҫелгән түңәрәкте хәтерләтә. Иҫке ҡала тип исемләнгән уның  үҙәк өлөшө  беренсе райондың  (Эске район) административ сиктәре менән тура килә тиерлек. Рингштрассе (Түңәрәк урам) йәки Ринг (түңәрәк) иҫке ҡаланы уратҡан бульварҙарҙың сылбыры. Рингтың тарихы император үҙенең һаҡланыу функцияларын юғалтҡан һәм  ҡамасау итә башлаған фортификацион ҡоролоштарҙы  емерергә, улар   урынына репрезентатив бульварҙар һәм тарихилыҡ стилендәге, хәҙерге көндә ҡаланың иң мөһим иҫтәлекле урындары булған биналар серияһын төҙөү 1857 йылда башлана. Венаның икенсе ярым түңәрәген яһаған Гюртель урамы (Билбау) шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында хәрби әһәмиәтен юғалтҡан XVIII быуаттан алып Венаны биҫтәләре менән яҡлаған фортификацион үрҙе һүткәндән һуң  барлыҡҡа килә. Гюртель артында официаль рәүештә 1892 йылда Венаның өлөшө булып киткән  элекке биҫтәләр  урынлашҡан. 
 
 
 
=== Административ бүленеше ===
Ҡаҙыныуҙар күрһәтеүенсә, VI быуатта боронғо Рим лагеренең диуарҙар артында тормошо уның төнъяҡ - көнсығыш өлөшөндә тупланған була. Ултараҡтың Исеме ерлеге билдәле түгел, унан башҡа бөгөнгө Венаның территорияһында бер нисә авар һәм славяндар ултырағы була. шулай ҙа <ref>[http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&cid=311 Археологические раскопки в Вене]</ref>. Исемдәрен, ҡайһы бер славян ултыраҡтарының исемдәре әлегә тиклем Венаның бөгөнөг райондарының исемдәрендә йәшәй: Веринг (18), Дёблинг (19).
[[Файл:Map_Vienna_1547.jpg|слева|мини|240x240пкс|Венаның планы, 1547 йыл,]]
IX быуатта көнбайыштан килеүсе Каролингтар  боронғо Рим лагереның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған замок  һәм хәҙергәсә һаҡланып ҡалған изге Рупрехт сиркәүен төҙөй. Йорттар һаны һаман да бәләкәй һәм  әһәмиәтһеҙ  ултыраҡта бер аҙ арта. Шул уҡ IX быуатта Вена тураһында беренсе мәртәбә  телгә алыныуы билдәле: иҫке Зальцбург анналларында (тарихи инша)  881 йыл яҙмаһы һаҡланып ҡалған, был яҙмала Вения янында венгрҙар менән алыш булыуы тураһында бәйән ителә: "... bellum cum ungaris ad Uueniam..." Әммә  бында йылға тураһында һүҙ барамы, әллә Вена ҡалаһы тураһындамы - асыҡлыҡ юҡ.  Шулай уҡ алыш нисек тамамланғаны тураһында ла асыҡлыҡ юҡ.
 
 XII быуат уртаһында Вена Австрия герцогтары Бабенбергтарҙың резиденцияһы булып китә.  1155 йылда герцог Генрих II Бабенберг Ам - Хоф майҙанында  йорт төҙөй.  1137-1147 йылдарҙа Изге Стефан соборы урынында (хәҙерге собор  XIII—XV быуаттарҙа төҙөлгән) беренсе сиркәү төҙөлә. 1278 йылдан Вена — терәге династияһы [[Габсбургтар]] династияһының терәге. 1469 йылда император Фридрих III  Папа Павел II Венала епископлыҡ ойоштороуына ирешә (1469 йылда  Австрия дини яҡтан епископ Пассауға буйһона).        
 
 1529 йылда  төрөктәр тарафынан Вена һөҙөмтәһеҙ ҡамала.  Вена яҡлаусылары  дошмандың сама менән 20 тапҡырға өҫтөнлөгөнә  ҡарамаҫтан  киҫкен рәүештә еңеүгә ирештеләр. Төрөк армияһының быға тиклем татымаған  ауыр ҡыйратылыуынан һуң[[Ғосман империяһы| Ғосман империяһының]] ашығыусан экспанисияһына нөктә ҡуя. Быуат ярымваҡыт  үткәс, 1683 йылда католик илдәрҙең союздаш илдәренең ғәсҡәрҙәре Вена диуарҙары аҫтында бынан да ҡыйратҡысыраҡ еңелеүгә дусар итә. Ошо еңелеүҙән һуң Ғосман империяһы яулап алыуға йүнәлтелгән походтарҙан бөтөнләйгә баш тарта һәм нәҡ ошо еңелеүҙән һуң уның емерелеүе башлана.
XVIII — XX быуат башында Вена — донъя мәҙәниәтенең, айырыуса музыкаль өлкәлә, мөһим үҙәге була.
 
1805 һәм 1809 йылдарҙа  Венаға ғәсғәрҙәре [[Наполеон I|Наполеон]] ғәсҡәрҙәре баҫып инә. 1814 йылда ҡалалаЕвропаның сәйәси картаһын ҡайтанан ҡараған  Вена конгресы уҙа. 
[[Файл:Anonym_Entsatz_Wien_1683.jpg|мини|240x240пкс|Төрөктәрҙең Венаны ҡамауы, 1683 йыл]]
 XIX  быуаттың  беренсе яртыһында билдәле Вена композиторҙары, рәссамдары һәм театраль эшмәкәрҙәре нигеҙ һалыусылары булған бидермейер стиле килеп сығыуы менән ҡалала мәҙәниәт һәм сәнғәт сфераһында алға үҫешеү күҙәтелә. Вена дөйөм Европа музыкаль үҙәгенә әүерелә. Бидермейер эпохаһы ҡала халҡы  әүҙем ҡатнашҡан 1848 революцияһы менән тамамлана.
 
XIX быуат аҙағында Венала мәҙәниәт, фән һәм мәғариф  өлкәләре сәскә атыуын дауам итә.  Донъя билдәлелеге менән  [[Вена университеты]] һәм фәндәр Академияһы файҙалана.  1897 йылда Веналағы богема вәкилдәре Вена сецессион төркөмөн ойошторалар, был ойошмаға Коломан Мозер, Густав Климт һәм Отто Вагнер инә..
 
XX быуат башына Вена Европаның иң эре 2 млн кешенән ашыу халыҡлы ҡалаларының береһе була. Әммә Европалағы сәйәси ваҡиғалар  Вена өсөн һынылышлы була, Беренсе донъя һуғышында[[Австро-Венгрия| Австро - Венгрияның]] ҡыйратылыуынан һуң,  Вена үҙенең элек булған абруйын юғалта. 
[[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] Габсбургтар нәҫеленең емерелеүенә килтерҙе һәм  инфляция һәм социалистар һәм консерваторҙар араһындағы сәйәси көрәше Венаның   түбән төшөүенә сәбәп була. Массалар һәм капитал мәнфәғәттәре араһында тигеҙлек һаҡлаусы муниципалитет һәр кем алырлыҡ торлаҡ төҙөү һәм ҡала инфраструктураһы  буйынса киң программаны тормошҡа ашырҙы, әммә партиялар араһындағы бәрелеште булдырыу сараларын күрә алманы. 1927 йылда Венала 89 ғүмерҙе өҙгән күмәк халыҡлы йәмғиәт тәртипһеҙлектәре башлана.1934 йылда Февраль ихтилалы тоҡана.
 
1934 йылда власҡа килгән Австрия фашизмы режимы илдең бойондороҡһоҙлоғон  һаҡлай алмай һәм  1938 йылдың 11 мартынан 12 мартҡа  ҡараған төндә Венаға немец ғәҡәрҙәреғәсҡәрҙәре бәреп инә.
 
1945 йылдың 13 апрелендә Вена операцияһы барышында Вена совет ғәсҡәрҙәре тарафынан алына. Инглиз -американлыларҙың бомбежкаларынан һәм урамдағы алыштарҙың һөҙөмтәһендә ҡалаға байтаҡ зыян килтерелһә лә, иҫке ҡаланың тарихи ансамбле шулай ҙа һаҡланып ҡала. Изге Стефан соборы 1960 йылда тергеҙелә.аҡланмаған. 1955 йылда опера театры һәм "Бургтеатр" ҡабаттан асыла.
13 апрель, 1945 йыл барышында Светской операция Вена ине взятка советские ғәсғәрҙәре. Һөҙөмтәлә, англо-америка бомбежка, ә һуңынан урам боев шәһәргә причин ҙур юғалтыу булһа ла, тарих ансамбле, Иҫке ҡала, ғөмүмән, һаҡланмаған. Төҙөү соборы ав Степана 1960 йылда тамамланды. 1955 тағы бер ҡат асылған опера театры һәм "Бургта".
 
 1945 йылдыңИюльйылдың июль айында Австриялағы оккупация зоналары һәм Вена менәнараһында идара итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ҡала дүрт оккупация секторҙарына бүленә: советтар, америка, инглиз һәм француз секторҙары. Дүрт яҡлы оккупация өсөн үҙәк булдырыла. Карл Реннер Германиянан айырылыуын иғлан иткән Австрия ваҡытлыса хөкүмәтен булдыра. Ҡаланың төньяҡ - көнсығыш сиктәрен биләгән Совет ғәсҡәрҙәре һәм ҡаланың башҡа өлөштәрен биләгән союздаш илдәрҙең ғәсҡәрҙәре ҡаланы Автрия бойондороҡһоҙ һәм нейтраль тип иғлан ителгәндән һуң 1955  йылда ҡалдырып китәләр.
 
1950 йылдарҙың икенсе яртыһында   Вена ҡабаттан муниципаль торлаҡтарҙы күпләп төҙөүҙе йәйелдереп ебәрҙе, 1970-1980 йылдарҙа ҡаланың үҙәгендә етди реконструкция үткәрелде һәм бының һөҙөмтәһендә Вена  Брюсселдәге һымаҡ уйланмаған төҙөлөштәнтөҙөлөштәрҙән һаҡланыпҡотолоп ҡалды.  Хәҙерге Венала АЭХАА ( МАГАТЭ), СҮбБМО (ЮНИДО), [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК]] һәм башҡа күп кенә халыҡ-ара ойошмалаы урынлашҡан. 1975 йылдың  21 декабрендә  ОПЕК штаб - фатиры террористарҙың һөжүменә дусар булдыбула.
 
== Транспорт ==
19 601

үҙгәртеү