Галикарнас кәшәнәһе — версиялар араһындағы айырма

күренеште төҙәтеү, категория
(" {{Достопримечательность |Тип = Кәшәнә |Башҡортса исеме = Га…" исемле яңы бит булдырылған)
 
(күренеште төҙәтеү, категория)
 
 
{{Достопримечательность
|Тип = [[Кәшәнә]]
|Первое упоминание =
|Основание =
|Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|[[б. э. тиклем т. 359 йыл|б. э. т. 359]]—[[б. э.тиклемт. 353 йыл.|б. э. тиклемт. 353]] .|Төҙөлөш | [[XII быуат]] менән [[1402 йыл]]|емерелә|}}
|Упразднён =
|Начало строительства =
[[Файл:Bodrummauzoleum.jpg|thumb|250px|Ҡорамдың ҡалдыҡтары ]]
 
'''Галикарнас кәшәнәһе ''' ({{lang-gr|Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού}}; {{lang-tr|Halikarnas Mozolesi}}) — [[Кария|Кария]] хаҡиме [[Мавсол]] ({{lang-el|Μαύσωλος}})дың ҡәбере өҫтөнә төҙөлгән иҫтәлек.Б.э. тиклем IV быуат уртаһында ҡатыны [[Артемисия III|Артемисия III]] әмере менән [[Галикарнас]]та төҙөлгән. Был ([[Төркиәнең Төркиә]]нең) хәҙерге [[Бодрум]] ҡалаһында була. [[АнтичностьАнтиҡлыҡ|Боронғо ]] дәүерҙең [[СемьДонъяның чудесете светамөғжизәһе|мөғжизәләренең ]] береһе. Был ҡоролма Гекатомнидтар династияһының иҫтәлеге , [[героон]] һәм Мавсолдың баҡыйҙағы йорто булып тора.
 
 
== Төҙөү==
 
Төҙөлөш Мавсол иҫән саҡта уҡ, б. э. тиклем 359 йылда башланған.
 
Төҙөлөшкә ҡатыны Артемисия етәкселек иткән. Кәшәнәнең проектын төҙөү өсөн ул грек архитекторҙары Сатир һәм [[Пифей (архитектор)|Пифейҙы]], күренекле скульпторҙар — [[Леохар]] менән [[Скопас]]ты ( [[уның эштәре [[Артемида ғибәҙәтханаһы|Эфестағы Артемида ҡорамын]] да биҙәгән]]), [[Бриаксид]]ты һәм Тимофеосты саҡыра.
 
== Кәшәнәнең һүрәтләмәһе ==
 
[[Өлкән Плиний]] яҙа :
 
{{цитата|Көнъяҡтан һәм төнъяҡтан оҙонлоғо 63- әр фут, алғы яҡтан һәм артҡы яҡтан тарыраҡ, ә дөйөм уратаһы с— 440 фут, бейеклеге – 25терһәк , 36 бағана (колонналар) менән уратып алынған. Уны птерон тип атағандар. Көнсығыштан рельефле биҙәлеш те [[Скопас]],төнъяҡтан— Бриаксид, көнъяҡтан — Тимофеос, көнбайыштан Леохар башҡарған. Улар эште тамамламаҫ элек үк батшабикә мәрхүм була.
... птерон өҫтөнән аҫҡы өлөшө кеүек үк бейеклектә пирамида, күтәрелә. Егерме дүрт баҫмалы һикәлтә тарая барып бөтә. Түбәһендә, иң осонда Пифей эшләгән мәрмәр квадрига (дүрт ат егелгән ике тәгәрмәсле арба) ултыра. Квадрига менән бергә өтә ҡоролманың бейеклеге 140 футов [46 м].<ref>''Плиний Старший''. Естественная история, XXXVI, 30-31 // Плиний Старший. Естествознание. Об искусстве. М.: Ладомир, 1994, ISBN 5-86218-131-8</ref>}}
[[Файл:The maussolleion model dsc02711-miniaturk nevit.jpg|thumb|200px| Кәшәнәнең [[Истанбул]] паркындағы кесерәйтелгән күсермәһе]].
<ref>''Плиний Старший''. [[Естественная история (Плиний)|Естественная история]], XXXVI, 30-31 // Плиний Старший. Естествознание. Об искусстве. М.: Ладомир, 1994, ISBN 5-86218-131-8</ref>}}
Кәшәнәнең төҙөлөшө ул замандағы грек архитектураһынан айырылып тора. Классик эллин ҡорамдары дүрткел булып, бейеклеге фасадтың оҙонлоғонан уҙмай.
 
Ә Галикарнас кәшәнәһе планда квадрат фиғылында . Бейеклеге нигеҙ яҡтарынан күпкә артып китә.
<ref>'' Өлкән Плиний ''. [[Естественная история (Плиний)|Тәбиғи тарих]], XXXVI, 30-31 //Өлкән Плиний.тәбиғәтте өйрәнеү.Сәнғәт тураһында. М.: Ладомир, 1994, ISBN 5-86218-131-8</ref>}} [[Файл:The maussolleion model dsc02711-miniaturk nevit.jpg|thumb|200px| Кәшәнәнең [[Стамбул]] паркындағы [[кесерәйтелгән күсермәһе]]]].
Кәшәнәнең төҙөлөшө ул замандағы грек архитектураһынан айырылып тора. Классик эллин ҡорамдары дүрткел булып, бейеклеге фасадтың оҙонлоғонан уҙмай.
 
330 статуя өс бүлкәттә айырым композиция булып урынлаштырылған.Һикәлтәләрҙә, бағаналар араһында ( колоннада ), пирамида түбәһендә квадратура , фронтондарҙа ( акротерий).
Ә Галикарнас кәшәнәһе планда квадрат фиғылында . Бейеклеге нигеҙ яҡтарынан күпкә артып китә.
 
Композиция һәм кәшәнәненең биҙәлеше Гекатомнидтар хәкәмиәтенең күсәгилешлелеген раҫлауға йүнәлтелгән; уларҙың идара хоҡуғы ҡануни(закон) яҡтан тейелгеһеҙ тигәнде күрһәтергә ынтыла. Был б. э. тиклем IV быуатта Карияла сәйәси хәлдәрҙең ҡатмарлы булып ҡалыуын күрһәтә <ref>Кишбали Т. с. 64</ref>
330 статуя өс бүлкәттә айырым композиция булып урынлаштырылған.Һикәлтәләрҙә, бағаналар араһында ( колоннада ), пирамида түбәһендә квадратура , фронтондарҙа ( акротерий).
 
Кәшәнәнең урынлашыуы һәм ҡаланың планы тураһында [[Витрувий|Витрувийҙың]] шаһитнәмәһе һаҡланған.
Композиция һәм кәшәнәненең биҙәлеше Гекатомнидтар хәкәмиәтенең күсәгилешлелеген раҫлауға йүнәлтелгән; уларҙың идара хоҡуғы ҡануни(закон) яҡтан тейелгеһеҙ тигәнде күрһәтергә ынтыла. Был б.э. тиклем IV быуатта Карияла сәйәси хәлдәрҙең ҡатмарлы булып ҡалыуын күрһәтә <ref>Кишбали Т. с. 64</ref>
<ref>[http://www.thelatinlibrary.com/vitruvius2.html ''M. Vitruvii Pollionis'' De Architectura Liber Secundus, 10-11 // THE LATIN LIBRARY at Ad Fontes Academy] (лат. текст)</ref> Галикарнас диңгеҙ ярында урынлашҡан. Урыны - — диңгеҙ менән уратып алынған ярым ҡаҙан һымаҡ соҡор ерҙә. Ярҙа, уның менән бер һыҙатта , гавань урынлашҡан.
 
Кәшәнәнең урынлашыуы һәм ҡаланың планы тураһында [[Витрувий|Витрувийҙың]] шаһитнәмәһе һаҡланған.
<ref>[http://www.thelatinlibrary.com/vitruvius2.html ''M. Vitruvii Pollionis'' De Architectura Liber Secundus, 10-11 // THE LATIN LIBRARY at Ad Fontes Academy] (лат. текст)</ref> Галикарнас диңгеҙ ярында урынлашҡан. Урыны - диңгеҙ менән уратып алынған ярым ҡаҙан һымаҡ соҡор ерҙә. Ярҙа, уның менән бер һыҙатта , гавань урынлашҡан.
Урта һәм Ҡара диңгеҙ тарафтарынан бик күп караптар килә. Гавандан алыҫ түгел, баҙар һуҙылып киткән. Бында төрлө илдәрҙән килтерелгән тауарҙар менән һатыу итәләр.
Артабан, тау яғына ҡарай йорттар теҙелеп киткән. Галикарнастың төп урамы әкертен г енә(һөҙәк) өҫкә ҡарай күтәрелә.
 
Мавсолдың ерләнгән урыны өҫтә, төп урамдың урта өлөшөнә тура килеп, күренеп тора. Унан юғарыраҡ, тау битләүендә һуғыш аллаһы Арестың ҡорамы урынлашҡан. Уң яҡлап тау битендә Афродита менән Герместың ғибәҙәтханалары ултыра.
 
== Емерелеүе һәм тикшеренеүҙәр ==
 
Кәшәнә 19 быуат торған . XIII быуатта көслө ер тетрәүенән һуң емерелгән.
 
1522 йылда кәшәнәнең ҡалдыҡтары [[мальтийскийМальта орденордены|рыцарь-иоаннитар]] тарафынан [[ЗамокИзге СвятогоПётр Петразамогы|Изге Петра ҡәлғәһен]] төҙөү өсөн тирып алынған.
 
1846 йылда кәшәнә ҡалдыҡтарын [[Британский музей|Британия музейы ]] ойошторған экспедиция тикшерә. Етәксеһе [[Ньютон, Чарльз Томас|Чарльз Томаса Ньютон]] була.
 
Тикшереү һөҙөмтәләренән сығып кәшәнәне тергеҙеү буйынса бер нисә вариант тәҡдим ителә. Шуларҙың береһе [[Манхэттен]]дәге [[мавзолей Гранта| Грант кәшәнәһенә кәшәнәһе]] нә нигеҙ итеп алынған.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 
== Әҙәбиәт ==
{{Примечания}}
* Круглов-Мавридис Е. А. 1995: [http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/1346 Мавзолей и архаическая культура Карии] // Идеология и политика в античной и средневековой истории: Сб. ст. / Ю. Г.  Чернышов (отв. ред.). Барнаул, 26-37.
 
* Кишбали Т. П. [http://actual-art.spbu.ru/testarchive/10028.html Программа скульптурного убранства Галикарнасского мавзолея]// [[Актуальные проблемы теории и истории искусства]]: сб. науч. статей. Вып. 3. / Под ред. С. В.  Мальцевой, Е. Ю.  Станюкович-Денисовой. — СПб.: НП-Принт, 2013. С. 60–6460-64. — ISSN 2312-21292312—2129
== Әҙәбиәт==
* Круглов-Мавридис Е.А. 1995: [http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/1346 Мавзолей и архаическая культура Карии] // Идеология и политика в античной и средневековой истории: Сб. ст. / Ю.Г. Чернышов (отв. ред.). Барнаул, 26-37.
* Кишбали Т.П. [http://actual-art.spbu.ru/testarchive/10028.html Программа скульптурного убранства Галикарнасского мавзолея]// [[Актуальные проблемы теории и истории искусства]]: сб. науч. статей. Вып. 3. / Под ред. С.В. Мальцевой, Е.Ю. Станюкович-Денисовой. – СПб.: НП-Принт, 2013. С. 60–64. – ISSN 2312-2129
 
== Һылтанмалар ==
 
* [http://www.britishmuseum.org/explore/galleries/ancient_greece_and_rome/room_21_halikarnassos.aspx Британия Музейе , экспозиция «"Галикарнас кәшәнәһе »" (комната 21)]
* [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Ahead%3D%232495 Pliny the Elder, The Natural History, 36.4]
 
{{Донъяның ете мөғжизәһе }}
[[Категория: Төркиәләге кәшәнәләр (мавзолейҙар)]]
[[Категория: Бодрумкәшәнәләр]]
[[Категория:Бодрум]]
[[Категория:Төркиә биналары һәм ҡоролмалары]]
38 428

үҙгәртеү