Финляндия — версиялар араһындағы айырма

2 байт өҫтәлгән ,  6 лет назад
Төҙәтеүҙәр индерҙем. Морат Солтан.
(Update)
(Төҙәтеүҙәр индерҙем. Морат Солтан.)
<!--|Иҫкәрмәләр=-->
}}
'''Финля́ндия''', рәсми исеме '''Финля́ндия Республикаһы''' ({{lang-fi|Suomen tasavalta}}, {{lang-sv|Republiken Finland}}) — [[Европа]]ның төньяғында урынлашҡан дәүләт. БашҡалаһыБаш ҡалаһы — [[Хельсинки]]. Көнсығышта [[Рәсәй]], төньяҡ-көнбайышта [[Швеция]], төньяҡта [[Норвегия]] менән сиктәш. [[Балтик диңгеҙе]] менән йыуыла.
 
Финляндия — [[Европа Берләшмәһе]] һәм [[Шенген килешеүе]] ағзаһы.
 
Финляндия донъяла беренсе булып һәр гражданының тиҙ [[интернет]]ҡа хоҡуғын иғлан иткән ил. Донъяла майҙаны иң иркен һәм йәшәү өсөн иң уңайуңайлы илдәрен билдәләүсе'' Legatum'' институты [[2010]]-се йылда Финляндияны йәшәү өсөн иң яҡшы ил тип билдәләне.
 
== Исеменең килеп сығышы ==
Дәүләттең күп телдәрҙәтелдәрҙәге ''Финляндия'' тигән исеме [[швед теле]]нән килә. Был телдә уның атамаһы '''Finland''', йәиһә «фин ере» була. Илдең фин телендә үҙатамаһы — '''Suomi''', йәғни «һаҙлыҡ ере» ({{lang-fi|suo}} — һаҙ, {{lang-fi|maa}} — ил).
 
== Географик мәғлүмәт ==
[[Файл:Ev24856 Scandinavia.A2003050.1025.250mFINLANDONLY.jpg|left|150px|thumb|Космостан күренеш]]
Финляндия [[Европа]]ның төньяғында урынлашҡан, уның байтаҡ ҡына территорияһы (25 %) төньяҡ поляр кругытүңәрәге аръяғында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә [[Швеция]] (сик оҙонлоғо 586 км), [[Норвегия]] (716 км) һәм [[Рәсәй]] (1265 км) менән, ә диңгеҙ аша [[Эстония]] менән [[Балтик дингеҙедиңгеҙе|Балтик диңгеҙенең]]нең Фин һәм Ботник ҡултыҡтары аша сиктәш. Яр буйы сиген һанағанда ул 1 100 км-ға тигеҙтәшкил итә. Утрауҙарҙан тыш яр буйы сиге 46 000 км. Яры буйында 81 000-гә яҡын утрау урынлашҡан (уртаса майҙаны — 100 м²).
 
Ил өс географик төбәккә бүленә:
# Яр буйы түбәнлеге — Фин һәм Ботник ҡултыҡтары буйында урынлашҡан; яр буйҙарында меңдәрсә текә тауҙар һәм утрауҙар бар. Төп [[архипелаг]]тары: [[Аланд утрауҙары]] һәм Турку архипелагы. Илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан бик ваҡ утрауҙар системаһы Финляндияның иң ҙур архипелагын — Архипелаг диңгеҙен тәшкил итә.
# Эске күлдәр системаһы (күлдәр районы) — илдең үҙәгенән көньяҡҡарак урынлашҡан ҡара-урман һәм һаҙлыҡтар төбәге.
# Төньяҡ поляр кругы аръяғында урынлашҡан ерҙәр үҙенең ярлы тупрағы менән айырылып тора. Лапландия текә тауҙары һәм кесе ҡалҡыулыҡтары менән айырылапайырылып тора. Шунда ук,уҡ ФинляндиялығыФинляндияның иң бейек нөктәһе — Фьельд Халти (диңгеҙҙәндиңгеҙ өҫтөнәнкимәленән 1328 м бейекюғары) урынлашҡан.
 
=== Флора һәм фауна ===
[[Файл:Levi - Reindeers on the Fell.jpg|thumb|right|200px|Лапландияла боландар]]
Финляндияның көньяғынан төньяғына хәрәкәт иткәндә бәләкәй утрауҙары, диңгеҙле ландшафты урманлы табиғәткәтәбиғәткә алышына. Илдең төньяғында иһә өлкәноло [[Лапландия]] урмандары урынлашҡан.
 
Финляндияла 35 милли парк бар. Был парктарҙа һирәк осраусы хайуандар һәм үҫемлектәр ҡурсалана, ландшафтың ҡыҙыҡлы формалары, уникаль тәбиғәт объекттары инә. Парктарҙың дөйөм майҙаны 8 мең км² тәшкил итә. Финляндия закондары буйынчабуйынса һәр кеше ирекле рәүештә милли парктарҙа йөрөй ала<ref>http://www.ymparisto.fi/download.asp?contentid=83402&lan=fi</ref>. Иң мәшһүр парктар араһында — Урхо Кекконен милли һәм Лемменйоки парктары.
 
== Геологик төҙөлөш ==
Финляндияның күпселек өлөшө түбәнлектә урынлашһа, илдең төньяҡ-көнсығышындыакөнсығышында ҡайһы тауҙарбер тауҙарҙың бейеклеге 1000 метрҙан ашаашыу. Финляндия боронғо (1,4 — 3 млрд йыл) кристаллик щиттаҡалҡанда урынлашҡан<ref>http://www.geologia.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=38</ref>. Унда шулай укуҡ [[Скандинавия ярымутрауы|Скандинавия]] һәм [[Кола ярымутрауы|Кола]] ярымутрауҙары, [[Балтик диңгеҙе]] һәм [[Ботник ҡултығы]] урынлашҡан.
 
== Халыҡ ==
||1870||align=right|1,768,800||2000||align=right|5,181,000
|}
[[2008]]-се йылдың аҙағында ФинляндияФинляндияла халыҡ һаны 5 544 877 кеше тәшкил итә (47 % ир-ат һәм 53 % ҡатын-ҡыҙ).
 
=== Милли состав ===
 
=== Телдәр ===
[[1922]]-се йылда ҡабул ителгән ҡанунзакон буйынчабуйынса Финляндияла ике дәүләт теле — [[фин теле|фин]] һәм [[швед теле]]. [[1917]]-се йылға тиклем [[урыҫ теле]] лә рәсми булған.
 
Фин телендә халыктыңхалыҡтың күпселеге һөйләшә. Швед телендә халыктыңхалыҡтың 5,5%-ты һөйләшә, урыҫ телендә — 0,8 %, эстон телендә иһә 0,3 % кеше һөйләшәаралаша. Башҡа телдәрҙә халҡыныңхалыҡтың 1,77 % һөйләшә.
 
[[1992]]-се йылда «Саам теле тураһында закон» ҡабул ителгән. Был законға ярашлы, саам теленә Финляндияла махсус статус бирелә<ref>http://www.russian.fi/info/index.php/2006/03/10/saamy.html</ref>.
 
=== Дин ===
Финляндия конституцияһы буйынса, илдә Евангелик-Лютеран сиркәүе һәм [[Православ сиркәүе]] дәүләт cиркәүҙәре булып һанала<ref>[http://www.stat.fi/meta/kas/valtionkirkko.html Valtionkirkko. Tilastokeskus, käsitteet ja määritelmät]</ref>. Халытың 13,5%-ты бер ниндәй дини төркөмгә лә инмәй.
 
== Тарих ==
1318

үҙгәртеү