Ҡытай Халыҡ Республикаһы — версиялар араһындағы айырма

викилаштырыу
(викилаштырыу)
{{Һайланған мәҡәләләргә кандидат}}
{{Ил
|Башҡортса исеме= Ҡытай Халыҡ Республикаһы
|Гимн=
|Аудио=
|Идара итеү формаһы=[[Парламент республикаһы]]
|Картала=China in its region (claimed hatched).svg
|Телдәр=[[Ҡытай теле]]
|Бойондороҡһоҙ=
|Башҡала=[[Пекин]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Чунцин]], [[Шанхай]], [[Пекин]], [[Тяньцзинь]], [[Гуанчжоу]]
|Етәкселәр вазифалары=Дәүләт башлығы<br />Премьер-министр
|Етәкселәр= Си Дзиньпин<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/675427.html Си Дзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив "пятое поколение" руководителей] {{ref-ru}}</ref> <br /> Ли Кецән<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/676725.html ҠХР хөкүмәтен Ли Кецән етәкләй] {{ref-ru}}</ref>
<!--|Иҫкәрмәләр=-->
}}
'''Ҡытай, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР)''' (ҡытайса ғәҙәти ''中國/中国,ябай 中华人民共和国'') — [[Көнсығыш Азия]]лағы социалистик дәүләт. Халыҡ һаны буйынса (1,36 млрд-тан күберәк<ref name=":0">{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}}</ref>) донъяла  — беренсе, майҙаны буйынса [[Рәсәй]] менән [[Канада]]нан ҡала өсөнсө урында тора. Рәсми тел — [[Ҡытай теле|ҡытай]] (путунхуа; [[Тайвань|Тайванда]] һәм Макаола[[Макао]]ла — кантон) теле. Ил халҡының күпселеге  — этник [[ҡытайҙар]], үҙатама  — ''[[Хань (халыҡ)|хань]].''
 
Донъяла юғары бойондороҡһоҙ дәүләт (держава) булып иҫәпләнә, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советы]]ның даими ағзаһы. [[Ер|Ер шарында]] космосты яулау буйынса алдынғы илдәрҙең береһе, хәрби хеҙмәткәрҙәренең һаны буйынса донъялағы иң ҙур армияға һәм йәҙрә ҡоралына эйә.
2014 йылдың декабренән [[Эске тулайым продукт]] күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыҡты. Ҡытай төрлө халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән [[БМО]], [[АТЭС]], [[G20]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[ШОС]] һәм [[БРИКС]]-тың, ағзаһы булып тора.
 
Донъяла юғары бойондороҡһоҙ дәүләт (держава) булып иҫәпләнә, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Именлек советының даими ағзаһы.
[[Ер|Ер шарында]] космосты яулау буйынса алдынғы илдәрҙең береһе, хәрби хеҙмәткәрҙәренең һаны буйынса донъялағы иң ҙур армияға һәм йәҙрә ҡоралына эйә.
2014 йылдың декабренән [[Эске тулайым продукт]] күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыҡты.
1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып илде Коммунистар партияһы етәкләй.
Ҡытай 14 ил менән сиктәш.
 
== Ил атамаһының сығышы ==
Дөйөм таралған фараз буйынса, «''Ҡытай''» «''Ҡатай''» һүҙенән алынған тип иҫәпләнә. Уның сығышы үҙ сиратында ''[[Кидандар|кидань (китай)]]'' исемле [[манжур]] күсмә ҡәбиләләренә барып тоташа. 907 йылда улар Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала һәм унда үҙҙәренең [[Ляо]] дәүләтен ойоштора. XII—XIII быуаттарҙа уларҙың урынына башҡа күскенселәр  [[''чжурчжэндәр]]'' һәм [[монголдар]] килеп ултырһа ла, тәүге этноним Төньяҡ Ҡытай топонимы булып нығынып ҡала. [[Европа]] сәүҙәгәрҙәре, атап әйткәндә, [[Марко Поло]], был исемдең «''Катай''» («''Cathay''») формаһын урта быуат Көнбайыш Европаһына алып ҡайта, һәм ул унда быға тиклем ҡулланылған [[латин теле]]нән алынған «''China''» һүҙен ҡыҫырыҡлап сығара. Артабан был яңы исем [[славян телдәр]]гә күсә һәм уларҙа «Китай» булып нығына. Көнбайышта «''Катай''» Ҡытайҙың шиғри исеме булараҡ ара-тирә хәҙер ҙә ҡулланыла.
 
== Тарихы ==
{{Төп мәҡәлә|Ҡытай тарихы}}
[[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Чжунго ''«Урталыҡтағы дәүләт»'' — Ҡытайҙың үҙатамаһы]]
 
Ҡытай тарихы яҙма сығанаҡтарҙың төрлөлөгө менән үҙенсәлекле. Улар археологик мәғлүмәттәр менән берлектә сәйәси һәм социаль хәл-ваҡиғаларҙы бик боронғо замандарҙан алып тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Изгеләр тип танылған дини-фәлсәфәуи һәм тарихи йөкмәткеле текстар  — бигерәк тә [[Конфуций]]  тәғлимәттәре яҙылғандары  — үҙ сиратында ҡытай мәҙәниәтенең (цивилизацияһының) һәм ҡытай халҡын донъяға ҡарашының артабан үҫеүенә йоғонто яһаған.
 
Һәр кешенең ерҙәге тормошта бәхеткә, байлыҡ һәм муллыҡҡа өлгәшеүгә йүнәлтелгән юғары социаль-сәйәси әүҙемлеге Ҡытай мәҙәниәтенә Конфуций осоронан уҡ хас була. Һәр кемдең яҙмышы хоҙайҙың алдан билдәләүенә түгел, ә уның үҙ тырышлығына бәйле.
 
Ҡытай мәҙәниәте  — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ғалимдәр билдәләүенсә, уның йәше биш мең йылға тиң, ә булған яҙма сығанаҡтар бары 3500 йылдан кәм булмаған осорҙо яҡтырта. Бер-береһен алмаштырған династиялар тарафынан тағы камилләштерелгән административ идара системаһының бик борондан килеүе ҡытай дәүләте өсөн һис шикһеҙ өҫтөнлөк тыуҙырған. Шуға ла уның иҡтисады артта ҡалған күршеләре-күсмә ҡәбиләләр һәм таулы халыҡтар менән сағыштырғанда ныҡ үҫкән ауыл хужалығына нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеү һәм б.э.т. II быуатта берҙәм яҙма системаһы индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта.
[[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|thumb|[[Бөйөк Ҡытай диуары]]]]
 
Сәйәси күҙлектән Ҡытай бер нисә мең йыллыҡтар барышында цикл рәүешендә ҡабатланған сәйәси берҙәмлек һәм тарҡалыу осорҙары аша үтә. Ул ғына ла түгел, ҡайһы бер осраҡта өлөшләтә йә тулыһынса сит ил дәүләте составына инә (миҫал өсөн [[Юань империяһы|Юань]] һәм [[Цин империяһы|Цин империялары]]). Ҡытай биләмәләре ситтән һөжүмдәргә даими дусар булһа ла, баҫҡынсыларҙың күбеһе иртәме-һуңмы барыбер "«ҡытайлашып"», ҡытай этносы эсендә юғала, ә улар дәүләттәрепнең ерҙәре ғәҙәттә Ҡытайға ҡушыла. Бөгөнгө Ҡытай дәүләте һәм йәмғиәте  — быуаттар дауамында тирә яҡтағы күп һанлы Азия халыҡтарының миллионлаған вәкилдәренең күсенеп йөрөүе һәм хань ассимиляцияһына бирелеүе, мәҙәни һәм сәйәси үҙ-ара үтеп инеү һәм бер-береһенә йоғонто яһау һөҙөмтәһе. Бында шулай уҡ традицион ҡытай тарихнамәһенең башҡа халыҡтар (монголдар, манжурҙар) тарихын һанға һуҡмайынса, уларҙың үҙаллы дәүләттәрен Ҡытайҙың өлөшө итеп ҡарап, барыһын да Ҡытай хроникаль-династия тарихына индереүен иҫтә тоторға кәрәк.
 
[[Файл:Raising an army.jpg|thumb|[[Цин династияһы]] ғәскәрҙәренең баш күтәреүселәр менән бәрелеше ''[[Мяо]]'']]
!
|-
|б.э.т. 2353 — 22552353—2255 йылдар
|Легендар хаким император [[Яо]]
|-
|б.э.т. 2255 — 22052255—2205 йылдар
|Легендар хаким [[Шунь]]
|-
|б.э.т. 2205 — 17662205—1766 йылдар
|Легендар [[Ся (династия)династияһы]]һы
|-
|б.э.т. 1766 — 11221766—1122 йылдар
|[[Шан (Шан-Инь) династияһы]]ның традицион даталары
|-
|б.э.т. 1122 — 2491122—249 йылдар
|[[Чжоу династиядинастияһы]]һыныңның традицион даталары
|-
|б.э.т. 221 — 206221—206 йылдар
|[[ЦинЦинь династиядинастияһы]]һыныңның традицион даталары, милли ҡытай дәүләтенең ойошоуы
|-
|б.э.т. 206  — беҙҙең эраның 220 йылы
|[[Хань династияһы]]ның традицион даталары<br /> (шул иҫәптән [[Көнбайыш Хань]] — б.э.т. 206 йылдан беҙҙең эраның 25 йылы,<br /> [[Көнсығыш Хань]] — беҙҙең эраның 25 — 220 йылдары)
|-
|-
|220—264
|[[Вэй династияһы]], [[Өс батшалыҡ эпохаһы]]
|-
|265—420
|[[Цзинь (265—420)|Цзинь династияһы]] (265—420) ([[Цзинь (265—420)|Көнбайыш Цзинь]]: 265—316, Көнсығыш Цзинь: 317—420)
|-
|420—479
|[[Көньяҡ Сун династияһы]]
|-
|479—501
|[[Ци династияһы]]
|-
|502—556
|[[Лян династияһы]]
|-
|557—588
|[[Чэнь династияһы]]
|-
|581—618
|-
|618—917
|[[Тан династияһы]], Ҡытай мәҙәниәтенең «Алтын быуаты»
|-
|907—959
|-
|960—1279
|[[Сун династияһы]], Урта быуаттар өсөн ныҡ юғары иҡтисади үҫеш осоро
|-
|1280—1368
|[[Цин династияһы]] (манжурҙар)
|-
|1912—1949<br /> ([[Тайвань (утрау)|Тайванда]] — бөгөнгәсә)
|[[Ҡытай Республикаһы]]
|-
 
== Дәүләт ҡоролошо ==
Ҡытай Халыҡ Республикаһы  — унитар республика, демократик халыҡ диктатураһының социалистик дәүләте. Илдең төп ҡануны  — 1982 йылда ҡабул ителгән [[конституция]]. Дәүләт власының юғары органы  — 2979 депутаттан торған бер палаталы Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы (урыҫса Всекитайское собрание народных представителей  — ВСНП). Ул халыҡ вәкилдәренең төбәк йыйылыштары тарафынан биш йыллыҡ срокка һайлана. Йыйылыш сессиялары йыл һайын саҡрыла. Сессиялар араһында Йыйылыш вәкәләтлектәрен уның Даими комитеты атҡара.
 
Һайлауҙарға бары тик Ҡытай коммунистар партияһы һәм Ҡытайҙың халыҡ сәйәси консультатив советына (урыҫса Народный политический консультативный совет Китая  — НПКСК) ингән һәм «демократик» тип аталған һигеҙ сәйәси фирҡә депутаттары ғына үткәрелә. Гонкондағы КҠР-ҙың махсус администртив райондары биләмәләрендә һәм Макаола үҙҙәренең айырым закон сығарыу органдары бар.
 
Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы депутаттарның барыһы ла  — коммунистар партияһы һәм демократтар блогы вәкидәре.
 
Дәүләт башлығы  — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе ([[Си Цзиньпин]] ({{lang-zh|习近平}}). Ул ил етәкселәренең бишенсе быуын вәкиле.
 
Дәүләттең юғары башҡарма органы  — ҠХР-ҙың Дәүләт советы (Үҙәк халыҡ хөкүмәте). Уның составы: премьер, уның урынбаҫарҙары, Дәүләт советы ағзалары, министрҙа, комитеттар рәйестәре, генераль ревтизор һәм яуаплы секретарь.
 
Юғары Халыҡ Суды  — юғары суд инстанцияһы, ә халыҡ судтары  — беренсе инстанция һәм кассация судтары булып иҫәпләнә. Юғары Халыҡ Прокуратураһы һәм уның урындағы органдары  — прокурор күҙәтеүен (надзоры) тормошҡа ашыра.
 
Дәүләт власының урындағы органдары булып халыҡ вәкилдәре йыйылыштары, ә даими эшләүсе орган булып даими комитеттар һанала (улар волостарҙа юҡ). Урындағы халыҡ хөкүмәттәре башҡарыу-етәксе органдар булып иҫәпләнә.
 
== Физик-географик характеристика ==
[[Файл:China topo.png|мини|300px|Ҡытайҙың топографик картаһы]]
 
=== Географик урыны ===
Ҡытай Көнсығыш Азияла урынлашҡан. Көнсығыштан уны [[Тымыҡ океан]]дың көнбайыш диңгеҙҙәре йыуа. Төньяҡ-көнсығышта ул [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] һәм [[Рәсәй]] менән, төньяҡта  — [[Монголия]], төньяҡ-көнбайышта Рәсәй һәм [[Ҡаҙағстан]], көнбайышта  — [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]] һәм [[Афғанстан]] менән, көньяҡ-көнбайышта  — [[Пакистан]], [[Һиндостан]], [[Непал]] һәм [[Бутан]] менән, көньяҡта   [[Мьянма]], [[Лаос]] һәм [[Вьетнам]] менән сиктәш. Ил биләмәләре майҙаны 9,6 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html Сайт ЦРУ. The world factbook]</ref>. Был йәһәттән Ҡытай [[Азия]]ла иң ҙур дәүләт булһа, [[Ер|Ер шарында]], Рәсәй менән [[Канада]]нан ҡалып, өсөнсө урында тора. Ҡытайҙа бер дөйөм сәғәт бүлкәте билдәләнгән  — UTC+8.
 
Ҡытайҙың диңгеҙ буйы ярҙары төньяҡта Төньяҡ Корея менән сиктән башланып, көньяҡта Вьетнамға тиклем һуҙыла һәм дөйөм оҙонлоғо 14 500  киомет тәшкил итә. Ил биләмәләрен [[Көнсығыш- Ҡытай диңгеҙе]], Корея ҡултығы, [[Һары диңгеҙ]] Һәм [[Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. [[Тайвань утрауы]] материктан [[Тайвань боғаҙы]] менән айырылған.
 
=== Рельефы ===
[[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Гуйцзян (Лицзян) йылғаһы]]
Ҡытайҙың ер өҫтө төҙөлөшө бик төрлө: бында бейек тауҙар ҙа, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар ҙа, сүллек һәм киң тигеҙлектәр ҙә бар. Рельеф буйынса ил биләмәләре өс эре төбәккә бүленеп тикшерелә:
* [[Тибет ҡалҡыулығы]] диңгеҙ кимәленән 2000  метр бейеклектә Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан;
* 200—2000  метрлы тауҙар һәм юғарғы тигеҙлектәр бүлкәте илдең төньяғында ята;
* төньяҡ-көнсығыш, көнсығыш һәм көньяҡтағы 200 метрҙан артмаған түбәнге тигеҙлектәр һәм тәпәш тауҙарҙа Ҡытай халҡының күп өлөшө йәшәй.
 
Төньяҡта [[Пекин]]дан башлап көньяҡтағы [[Шанхай]]ға тиклем йәйелеп ятҡан [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге]], [[Хуанхэ]] йылғаһы һәм [[Янцзы]] дельтаһы диңгеҙ буйҙарында бергә ҡушыла. [[Чжуцзян|Ынйы йылғаһы]] (һәм уның төп ҡушылдығы [[Сицзян]]деңСицзяндең) бассейны Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Янцзы йылғаһы бассейнынан [[''Наньлин]]'' тауҙары һәм [[''Уишань]]'' тау һырттары менән айырылған. (һуңғылар [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫының Ҡытай буйынса исемлегенә индерелгән).
 
Көнбайыштан көнсығышҡа Ҡытайҙың ер йөҙө өс киртләс балыҡҡа килтерә. Уларҙың тәүгеһе диңгеҙ кимәленән 4000 метрҙан бейегерәк тауҙары булған Тибет ҡалҡыулығы. Бейеклектәре 1500 ҙән 3000 метрғаса булған Сычуань һәм Үҙәк Ҡытай тауҙары икенсе киртләсте хасил итә. Бында
үҫемлектәр донъяһы ҡырҡа үҙгәрә: сағыштырмаса ҙур булмаған арауыҡта тәбиғәт зоналарынан бейек тауҙарҙағы һыуыҡ сүллектәрҙән башлап субтропик урманды осратырға мөмкин. Киртләстәрҙең өсөнсөһөнә диңгеҙ кимәленән 1500 метрҙан түбәнерәк ятҡан уңдырышлы тигеҙлектәр инә.
 
=== Климаты ===
[[Файл:Longji Terraces.JPG|thumb|Гуанси-Чжуан автономиялы районы]]
Ҡытай климаты үҙенең төрлөлөгө менән айырыла: көньяҡ-көнсығышта ул субтропик булһа, илдең төньяҡ-көнбайышына ҡырҡа континенталь, сүллектәрҙәң ҡоро климаты хас. Көньяҡтағы яр буйҙарында һауа торошона океан һәм ҡоро ерҙең дымды төрлөсә тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән муссондар  — йәйен диңгеҙҙән, ҡышын ҡоро ерҙән иҫкән елдәр тәьҫир тә. Нәтижәлә һауа һәм елдәр йәй көндәре үтә дымлы, ҡыштарын, киреһенсә, шаҡтай ҡоро була. Нәҡ ошо муссондарҙың килеп-китеүе юғары дәрәжәлә яуым-төшөм миҡдарын һәм уның ил буйынса бүленешен билдәләй ҙә инде. Ҡытай биләмәләренең күп өлөшө уртаса климат өлкәләренә тура килһә лә, географик киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек буйынса ҙур айырымлыҡтар температура һәм һауа торошононоң төрлөлөгөн тыуҙыра.
Илдең 2/3-нән күберәк өлөшөн тау һырттары, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар, сүллек һәм ярым сүллектәр алып тора. Халыҡтың яҡынса 90 % Ҡытайҙың ни бары 10 % майҙанын биләгән диңгеҙ буйы райондарында һәм Янцзы, Хуанхэ (Һары йылға  — Жёлтая река) һәм Перл кеүек ҙур йылға үҙәндәрендә йәшәй. Ауыл хужалығы ерҙәрен оҙаҡ һәм көсөргәнешле эшкәртеү һөҙөтәһендә һәм тирә яҡ мөхитте сәнәғәт тармағы бысратыуы нәтижәһендә был биләмәләрҙең экологик хәле үтә ауыр.
 
[[Файл:Dunhuang Gisela Brantl 09.JPG|thumb|[[Ганьсу]]]]
Ҡытайҙың иң төньяҡ провинцияһы [[''Хэйлунцзян]]'' Рәсәйҙең [[Владивосток]] һәм [[Хабаровск]] ҡалаларыныҡына оҡшаш уртаса климатта булһа, көньяҡтағы [[''Хайнань]]'' утрауы утрауы — [[Тропик климат]] зонаһында ята. Был ике төбәктең һауа температураһы араһындағы айырма ҡыштары бик ҙур булһа ла, йәйен аҙая төшә. Мәҫәлән, Хэйлунцзяндың төньяғында ҡышҡы һыуыҡ −38 °C етеүе мөмкин. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C тирәһе булһа, июлдеке +20 °C. [[''Гуандун]]'' провинцияһының көньяғында уртаса температура ғинуарҙа 10 °C, июлдә 28 °C.
 
Яуым-төшөм миҡдарындағы айырма температураға ҡарағанда ла күберәк: [[''Циньлин]]'' тауҙарының көньяҡ биттәрендә яуған ямғырҙарҙың күбе йәйге муссонға тура килә. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан яуым-төшөм аҙая. Илдең төньяҡ-көнбайыш райондары — иң ҡоро һанала, нәҡ бында урынлашҡан [[Такла-Макан]], [[Гоби]] һәм [[''Ордос]]'') сүллектәрендә ямғыр бөтөнләй юҡ дәрәжәлә.
 
Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно (тайфундан), шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, [[цунами]] һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә. Илдең төньяҡ райондарына һәр яҙ һары туҙан дауылдары ябырыла  — улар төньяҡ сүлдәрҙә барлыҡҡа килеп, елдәр менән Корея һәм Япония тарафтарына йүнәлә.
 
== Административ-территориаль бүленеше ==
 
Ҡытай 22 провинцияға бүленгән, [[Тайвань]] 23-сө итеп иҫәптә йөрөтөлә. Шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр йәшәгән биш автономиялы район һәм үҙәк бойһоноуындағы һәм үҙ биләмәләренә эйә дүрт ҡала бар.
 
{| class="standard"
! № !! Төбәк !! Пиньинь !! (кит.) !! Адм. үҙәк !! Пиньинь !! Халыҡ,<ref>[http://www.citypopulation.de City Population - — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><br />(2010) кеше !! Майҙан,<ref>[http://www.statoids.com/ucn.html Provinces of China], Statoids.com</ref><br />км² !! Халыҡ тығ.,<br />кеше/км²
|-
!colspan="9" |Провинциялар
|Guangdong
|广东
|[[Гуаңджоу]]
|Guangzhou
|104 303 132
|Hubei
|湖北
|[[Ухань|Вухан]]
|Wuhan
|57 237 740
|Jiangsu
|江苏
|[[Нанчиң]]
|Nanjing
|78 659 903
|-
|13
|[[Дзяңси]]
|Jiangxi
|江西
|Shaanxi
|陕西;
|[[Сиань]]
|Xi’an
|35 712 111
|Sichuan
|四川
|[[Чэнду]]
|Chengdu
|80 418 200
|Taiwan
|台湾
|[[Тайбэй]]
|Taipei
|23 069 345<ref>[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate]</ref>
|-
|27
|Синьцзян-УйғурУйғыр автономиялы районы
|Xinjiang
|新疆
|1 178 441
|2,55
|-
!colspan="9" |Үҙәккә бойһонған ҡалалар
|-
|29
|20 044,44
|- style="background: #CCC;"
| ||Барлығы|| || || || ||1 363 249 758||9 662 593||141,09
|}
 
== Халҡы ==
[[Файл:China-demography.png|мини|справа|250px|ҠХР-ҙың демографик үҫеше]]
Ҡытайҙа үҙ мәҙәниәте, йолаһы, кейемдәре, күп осраҡта айырым теле булған бер нисә тиҫтә милләт халҡы йәшәй, шуларҙың 56-һы рәсми танылыу алған. Шулай ҙа уларҙың барыһы бергә илдә йәшәүселәрҙең ни бары 7 процентҡа яҡынын ғына тәшкил итә. Төп халыҡ  — үҙҙәрен [[Хань (халыҡ)|хань]] тип атаусы ҡытайҙар. 2000 йылдың ноябрендә үткәрелгән иҫәп алыу буйынса улар абсолют күпселек йәғни 1 137 386 112 кеше. 2010 йылғы VI иҫәп алыу буйынса, континентта йәшәүселәрҙең һаны 1 млрд 339 млн 724 мең 852 кеше. Был шарттарҙа Ҡытай Коммунистар партияһы ғаиләне планлаштырыу буйынса ҡатғи сәйәсәт алып бара. Был бигерәк тә эшсе ҡулдар талап ителгән ауыл ерендә ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
 
[[Ир]]ҙәрҙең [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙар менән нисбәте  — 106,74:100 (сағыштырыу өсөн донъя буйынса 101,44:100). Дөйөм алғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо ирҙәргә ҡарағанда күберәк, бөтә илдә ул 71 йәшкә тиң.
 
Ҡалала йәшәүселәр тәүге тапҡыр 2011 йылда бар халыҡтың 51,27  процентын тәшкил итте.
 
{| class="wikitable"
|-bgcolor="#e0e0e0"
! rowspan="2" | Халыҡ
! colspan="2" | 1953 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 1964 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 1982 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 1990 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 2000 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 2010 йылғы иҫәп алыу [http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls]
|-bgcolor="#e0e0e0"
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
|-
| [[Хань (халыҡ)|Ханьдар]]
| align="right" | 547 283 057
| align="right" | 93,94
| align="right" | 8,49
|-
| [[Чжуандар]]
| align="right" | 6 611 455
| align="right" | 1,13
| align="right" | 1,26
|-
| [[Манжурҙар]]
| align="right" | 2 418 931
| align="right" | 0,42
| align="right" | 0,78
|-
| [[Хуэйҙар]]
| align="right" | 3 559 350
| align="right" | 0,61
| align="right" | 0,79
|-
| [[Мяо (халыҡ)]]халҡы
| align="right" | 2 511 339
| align="right" | 0,43
| align="right" | 0,70
|-
| [[УйғурҙарУйғырҙар]]
| align="right" | 3 640 125
| align="right" | 0,62
| align="right" | 0,75
|-
| [[Туцзя ар]] халҡы
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" | 524 755
| align="right" | 0,62
|-
| [[И (халыҡ)]]халҡы
| align="right" | 3 254 269
| align="right" | 0,56
| align="right" | 7 762 286
| align="right" | 0,61
| align="right" | 8 714 393
| align="right" | 0,65
|-
| [[Монголдар]]
| align="right" | 1 462 956
| align="right" | 0,25
| align="right" | 1 965 766
| align="right" | 0,58
| align="right" | 5 813 947
| align="right" | 0,46
| align="right" | 5 981 840
| align="right" | 0,45
|-
| [[Тибеттар]]
| align="right" | 2 775 622
| align="right" | 0,48
| align="right" | 0,47
|-
| [[Буй (халыҡ)]]халҡы
| align="right" | 1 247 883
| align="right" | 0,21
| align="right" | 0,21
|-
| [[Корейҙар]]
| align="right" | 1 120 405
| align="right" | 0,19
| align="right" | 1 923 842
| align="right" | 0,15
| align="right" | 1 830 929
| align="right" | 0,14
|-
 
== Сит илдәр менән мөнәсәбәте ==
 
=== Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр ===
 
==== Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек ====
Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән [[Хэйлунцзян]], [[Ляонин]] һәм [[Цзянси]] провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән.
 
2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған [[Цицикар]] араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.<ref name="ГПБ">[http://www.bashinform.ru/bash/790875/ Өфө менән Цицикар туғандаш ҡалалар тип иғлан ителде  — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]</ref>
 
* 2015 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө]] һәм Хэйлунцзян провинцияһының Цицикар ҡалаһы араһында туғанлашыу хаҡында Меморандумға ҡул ҡуйылды.<ref name="ГПБ" />
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 30 ноябрендә Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә [[Башҡортостан]] менән таныштырыу сараһы уҙҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/790774/ Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә Башҡортостан менән таныштырыу сараһы уҙҙы  — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]</ref>. Унда ҡатнашҡан эшлекле даирә вәкилдәренә һәм рәсми кешеләргә республиканың сәнәғәт һәм туристик мөмкинлектәре хаҡында киң мәғлүмәт бирелде. Сарала билдәләнеүенсә, алдағы осорҙа 10-дан ашыу проектты тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән Башҡортостанда металлургия заводы, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү, аҙыҡ-түлек етештереү, төҙөлөш материалдары предприятиеларын төҙөү ҡаралған. Бынан тыш, Ҡытай эшҡыуарҙары мәҙәни үҙәктәр, сауҙа йорттары һалырға тәҡдим итә. Ошо проекттарҙың күбеһе 2016 йылда ғәмәлгә ашырыла башлаясаҡ.
* 2015 йылдың 10-11 ноябрендә Башҡортостанда Ҡытайҙың Ляонин провинцияһының рәсми делегацияһы эш сәфәре менән булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/782778/ Өфөгә Ҡытайҙың Ляонин провинцияһы делегацияһы килде  — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 10 ноябрь]</ref>.
* 2015 йылдың 5-6 ноябрендә [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]]да Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре үткәрелде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780533-bashkiriya-v-dni-ekonomiki-i-kultury-tszyansi-primet-bolee-200-gostey-iz-kitaya/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Уның барышында [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы [[Цзянси]] провинцияһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780854-bashkortostan-i-tszyansi-realizuyut-20-sovmestnykh-proektov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref> һәм республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Цзянси провинцияһының Туристик үҫеш комиссияһы араһында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү хаҡында меморандумға ҡул ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/780803/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]</ref>. Провинция губернаторы Лу Синьше етәкселегендәге рәсми делегация вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781607/ Цзянси провинцияһы вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды  — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>, ә ике яҡтың эшҡыуарҙары үҙ-ара файҙалы булған төрлө һөйләшеүҙәр үткәрҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/781016-bashkirskie-i-kitayskie-predprinimateli-proveli-delovye-vstrechi/?sphrase_id=789206 Башкирские и китайские предприниматели провели деловые встречи  — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Цзянси иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре барышында шулай уҡ баш ҡалала төҙөләсәк «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эш үҙәгенең нигеҙ ташы һалынды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781412/ «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эшлекле үҙәгенә нигеҙ ташы һалынды  — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>.
* 2015 йылдың 21 сентябрендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһына эш сәфәре барышында Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ляонин провинцияһында республика менән таныштырыу үткәрҙе. Был сарала машиналар эшләү, нефть сығарыу һәм уны эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш тармаҡтарында мәшғүл булған эре компаниялар вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостан һәм Ляонин хөкүмәттәре ике яҡтың эшлекле даирәләрен үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинселектәрен өйрәненеүҙә һәм тәғәйен сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа киләсәктә әүҙемерәк булырға саҡырҙы. Был эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү йөҙөнән ике төбәк хөкүмәттәре ҡарауы аҫтында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[ҡытай теле|ҡытай телдәрендә]] инвестиция мәсәләләренә ҡағылған уртаҡ сайт булдырыу планлаштырыла. Ул тауар әйләнеше һәм капитал һалымдар күләмен арттырыу буйынса көнүҙәк тәҡдимдәрҙе туплаясаҡ үҙ-ара файҙалы мәғлүмәттәр майҙансығы буласаҡ тип күҙаллана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/765463-bashkortostan-i-kitayskaya-provintsiya-lyaonin-sozdadut-edinyy-investitsionnyy-sayt/ Башкортостан и китайская провинция Ляонин создадут единый инвестиционный сайт  — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 сентябрь]</ref>.
 
== Иҫкәрмәләр ==
 
== Әҙәбиәт ==
* Барлукова О.  Д.  Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества (последняя четверть ХХ века): монография / ФГОУ ВПО «Бурятская ГСХА им. В.  Р.  Филиппова».  — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2008.  — 115 с. {{ref-ru}}
* Барлукова О.  Д.  Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества // Вестник БГУ.  — Улан-Удэ: Издательство БГУ, 2012.  — Вып. 6а.  — С. 144-147144—147. {{ref-ru}}
* Барлукова О.  Д.  Образование и интеллигенция в Китае: социально-философский анализ: монография / М-во сельского хоз-ва Российской Федерации? ФГБОУ ВПО «Бурятская гос. сельско-хозяйственная акад. им. В.  Р.  Филиппова».  — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2013.  — 103 с.  — ISBN 978-5-8200-0305-9. {{ref-ru}}
* Барлукова О.  Д.  Условия и факторы трансформации интеллигенции в период модернизации китайского общества (последняя четверть XX  в.) // Вестник Томского государственного университета.  — Томск: ТГУ, 2014.  — №  382.  — С. 51–6051-60. {{ref-ru}}
* Чжан Би Юй. Тенденции развития туристического комплекса Китая.  — Москва, 2015.  — 200 с. {{ref-ru}}
 
== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:China}}
{{Навигация
|Тема = Китай
|Портал = Китай
|Викисловарь = Китай
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека = Китай
|Викивиды =
|Викиновости = Категория:Китай
|Викигид = Китай
|Метавики =
|Проект = Китай
}}
{{Wikiatlas|the People's Republic of China}}
* [http://ru.china-embassy.org/rus Посольство КНР в РФ]
43 441

үҙгәртеү