Ҡытай Халыҡ Республикаһы — версиялар араһындағы айырма

өҫтәмә мәғлүмәт
(өҫтәмә мәғлүмәт)
(өҫтәмә мәғлүмәт)
 
Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно (тайфундан), шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, [[цунами]] һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә. Илдең төньяҡ райондарына һәр яҙ һары туҙан дауылдары ябырыла — улар төньяҡ сүлдәрҙә барлыҡҡа килеп, елдәр менән Корея һәм Япония тарафтарына йүнәлә.
 
== Сит илдәр менән мөнәсәбәте ==
=== Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр ===
==== Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек ====
Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән [[Хэйлунцзян]], [[Ляонин]] һәм [[Цзянси]] провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән.
 
2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған [[Цицикар]] араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.<ref name="ГПБ">[http://www.bashinform.ru/bash/790875/ Өфө менән Цицикар туғандаш ҡалалар тип иғлан ителде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]</ref>
 
* 2015 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө]] һәм Хэйлунцзян провинцияһының Цицикар ҡалаһы араһында туғанлашыу хаҡында Меморандумға ҡул ҡуйылды.<ref name="ГПБ" />
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 30 ноябрендә Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә [[Башҡортостан]] менән таныштырыу сараһы уҙҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/790774/ Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә Башҡортостан менән таныштырыу сараһы уҙҙы — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]</ref>. Унда ҡатнашҡан эшлекле даирә вәкилдәренә һәм рәсми кешеләргә республиканың сәнәғәт һәм туристик мөмкинлектәре хаҡында киң мәғлүмәт бирелде. Сарала билдәләнеүенсә, алдағы осорҙа 10-дан ашыу проектты тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән Башҡортостанда металлургия заводы, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү, аҙыҡ-түлек етештереү, төҙөлөш материалдары предприятиеларын төҙөү ҡаралған. Бынан тыш, Ҡытай эшҡыуарҙары мәҙәни үҙәктәр, сауҙа йорттары һалырға тәҡдим итә. Ошо проекттарҙың күбеһе 2016 йылда ғәмәлгә ашырыла башлаясаҡ.
* 2015 йылдың 10-11 ноябрендә Башҡортостанда Ҡытайҙың Ляонин провинцияһының рәсми делегацияһы эш сәфәре менән булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/782778/ Өфөгә Ҡытайҙың Ляонин провинцияһы делегацияһы килде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 10 ноябрь]</ref>.
* 2015 йылдың 5-6 ноябрендә [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]]да Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре үткәрелде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780533-bashkiriya-v-dni-ekonomiki-i-kultury-tszyansi-primet-bolee-200-gostey-iz-kitaya/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Уның барышында [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы [[Цзянси]] провинцияһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780854-bashkortostan-i-tszyansi-realizuyut-20-sovmestnykh-proektov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref> һәм республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Цзянси провинцияһының Туристик үҫеш комиссияһы араһында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү хаҡында меморандумға ҡул ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/780803/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]</ref>. Провинция губернаторы Лу Синьше етәкселегендәге рәсми делегация вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781607/ Цзянси провинцияһы вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>, ә ике яҡтың эшҡыуарҙары үҙ-ара файҙалы булған төрлө һөйләшеүҙәр үткәрҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/781016-bashkirskie-i-kitayskie-predprinimateli-proveli-delovye-vstrechi/?sphrase_id=789206 Башкирские и китайские предприниматели провели деловые встречи — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Цзянси иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре барышында шулай уҡ баш ҡалала төҙөләсәк «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эш үҙәгенең нигеҙ ташы һалынды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781412/ «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эшлекле үҙәгенә нигеҙ ташы һалынды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>.
* 2015 йылдың 21 сентябрендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһына эш сәфәре барышында Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ляонин провинцияһында республика менән таныштырыу үткәрҙе. Был сарала машиналар эшләү, нефть сығарыу һәм уны эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш тармаҡтарында мәшғүл булған эре компаниялар вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостан һәм Ляонин хөкүмәттәре ике яҡтың эшлекле даирәләрен үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинселектәрен өйрәненеүҙә һәм тәғәйен сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа киләсәктә әүҙемерәк булырға саҡырҙы. Был эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү йөҙөнән ике төбәк хөкүмәттәре ҡарауы аҫтында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[ҡытай теле|ҡытай телдәрендә]] инвестиция мәсәләләренә ҡағылған уртаҡ сайт булдырыу планлаштырыла. Ул тауар әйләнеше һәм капитал һалымдар күләмен арттырыу буйынса көнүҙәк тәҡдимдәрҙе туплаясаҡ үҙ-ара файҙалы мәғлүмәттәр майҙансығы буласаҡ тип күҙаллана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/765463-bashkortostan-i-kitayskaya-provintsiya-lyaonin-sozdadut-edinyy-investitsionnyy-sayt/ Башкортостан и китайская провинция Ляонин создадут единый инвестиционный сайт — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 сентябрь]</ref>.
 
== Географияһы ==
 
== Климаты ==
 
== Административ-территориаль бүленеше ==
 
== Халҡы ==
{| class="wikitable"
|+
'''1953-2010 йылдарҙағы Ҡытай халҡының милли яҡтан бүленеше'''
|-bgcolor="#e0e0e0"
! rowspan="2" | Халыҡ
! colspan="2" | 1953 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 1964 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 1982 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 1990 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 2000 йылғы иҫәп алыу
! colspan="2" | 2010 йылғы иҫәп алыу [http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls]
|-bgcolor="#e0e0e0"
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
|-
| [[Ханьдар]]
| align="right" | 547 283 057
| align="right" | 93,94
| align="right" | 651 296 368
| align="right" | 94, 22
| align="right" | 936 703 824
| align="right" | 93,30
| align="right" | 1 042 482 187
| align="right" | 91,96
| align="right" | 1 159 400 000
| align="right" | 91,59
| align="right" | 1 225 932 641
| align="right" | 91,51
|-
| Аҙ халыҡтар
| align="right" | 35 320 360
| align="right" | 6,06
| align="right" | 39 883 909
| align="right" | 5,78
| align="right" | 67 233 254
| align="right" | 6,70
| align="right" | 91 200 314
| align="right" | 8,04
| align="right" | 106 430 000
| align="right" | 8,41
| align="right" | 113 792 211
| align="right" | 8,49
|-
| [[Чжуандар]]
| align="right" | 6 611 455
| align="right" | 1,13
| align="right" | 8 386 140
| align="right" | 1,21
| align="right" | 13 378 000
| align="right" | 1,32
| align="right" | 15 489 630
| align="right" | 1,37
| align="right" | 16 178 811
| align="right" | 1,28
| align="right" | 16 926 381
| align="right" | 1,26
|-
| [[Манжурҙар]]
| align="right" | 2 418 931
| align="right" | 0,42
| align="right" | 2 695 675
| align="right" | 0,39
| align="right" | 4 299 159
| align="right" | 0,42
| align="right" | 9 821 180
| align="right" | 0,87
| align="right" | 10 682 263
| align="right" | 0,84
| align="right" | 10 387 958
| align="right" | 0,78
|-
| [[Хуэйҙар]]
| align="right" | 3 559 350
| align="right" | 0,61
| align="right" | 4 473 147
| align="right" | 0,64
| align="right" | 7 227 022
| align="right" | 0,71
| align="right" | 8 602 978
| align="right" | 0,76
| align="right" | 9 816 802
| align="right" | 0,78
| align="right" | 10 586 087
| align="right" | 0,79
|-
| [[Мяо (халыҡ)]]
| align="right" | 2 511 339
| align="right" | 0,43
| align="right" | 2 782 088
| align="right" | 0,40
| align="right" | 5 036 377
| align="right" | 0,50
| align="right" | 7 398 035
| align="right" | 0,65
| align="right" | 8 940 116
| align="right" | 0,71
| align="right" | 9 426 007
| align="right" | 0,70
|-
| [[Уйғурҙар]]
| align="right" | 3 640 125
| align="right" | 0,62
| align="right" | 3 996 311
| align="right" | 0,58
| align="right" | 5 986 869
| align="right" | 0,59
| align="right" | 7 214 431
| align="right" | 0,64
| align="right" | 8 399 393
| align="right" | 0,66
| align="right" | 10 069 346
| align="right" | 0,75
|-
| [[Туцзя ар]]
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" | 524 755
| align="right" | 0,07
| align="right" | 2 834 732
| align="right" | 0,28
| align="right" | 5 704 223
| align="right" | 0,50
| align="right" | 8 028 133
| align="right" | 0,63
| align="right" | 8 353 912
| align="right" | 0,62
|-
| [[И (халыҡ)]]
| align="right" | 3 254 269
| align="right" | 0,56
| align="right" | 3 380 960
| align="right" | 0,49
| align="right" | 5 457 251
| align="right" | 0,54
| align="right" | 6 572 173
| align="right" | 0,58
| align="right" | 7 762 286
| align="right" | 0,61
| align="right" | 8 714 393
| align="right" | 0,65
|-
| [[Монголдар]]
| align="right" | 1 462 956
| align="right" | 0,25
| align="right" | 1 965 766
| align="right" | 0,58
| align="right" | 3 381 000
| align="right" | 0,33
| align="right" | 4 806 849
| align="right" | 0,42
| align="right" | 5 813 947
| align="right" | 0,46
| align="right" | 5 981 840
| align="right" | 0,45
|-
| [[Тибеттар]]
| align="right" | 2 775 622
| align="right" | 0,48
| align="right" | 2 501 174
| align="right" | 0,36
| align="right" | 3 874 035
| align="right" | 0,38
| align="right" | 4 593 330
| align="right" | 0,41
| align="right" | 5 416 021
| align="right" | 0,43
| align="right" | 6 282 187
| align="right" | 0,47
|-
| [[Буй (халыҡ)]]
| align="right" | 1 247 883
| align="right" | 0,21
| align="right" | 1 348 055
| align="right" | 0,19
| align="right" | 2 122 389
| align="right" | 0,21
| align="right" | 2 545 059
| align="right" | 0,22
| align="right" | 2 971 460
| align="right" | 0,23
| align="right" | 2 870 034
| align="right" | 0,21
|-
| [[Корейҙар]]
| align="right" | 1 120 405
| align="right" | 0,19
| align="right" | 1 339 569
| align="right" | 0,19
| align="right" | 1 766 439
| align="right" | 0,17
| align="right" | 1 920 597
| align="right" | 0,17
| align="right" | 1 923 842
| align="right" | 0,15
| align="right" | 1 830 929
| align="right" | 0,14
|-
| Башҡалар
| align="right" | 6 718 025
| align="right" | 1,15
| align="right" | 7 015 024
| align="right" | 1,01
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" | 16 531 829
| align="right" | 1,46
| align="right" | 20 496 926
| align="right" | 1,62
| align="right" | 22 363 137
| align="right" | 1,67
|-bgcolor="#e0e0e0"
! align="left" | Бөтәһе, ҠХР
! colspan="2" | 582 603 417
! colspan="2" | 694 581 759
! colspan="2" | 1 008 175 288
! colspan="2" | 1 133 682 501
! colspan="2" | 1 265 830 000
! colspan="2" | 1 339 724 852
|}
 
== Иҡтисады ==
 
=== Транспорт ===
 
=== Макроэкономика ===
 
== Сит илдәр менән мөнәсәбәте ==
=== Элемтә ===
=== Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр ===
==== Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек ====
Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән [[Хэйлунцзян]], [[Ляонин]] һәм [[Цзянси]] провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән.
 
2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған [[Цицикар]] араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.<ref name="ГПБ">[http://www.bashinform.ru/bash/790875/ Өфө менән Цицикар туғандаш ҡалалар тип иғлан ителде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]</ref>
==== Мобиль операторҙар ====
 
* 2015 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө]] һәм Хэйлунцзян провинцияһының Цицикар ҡалаһы араһында туғанлашыу хаҡында Меморандумға ҡул ҡуйылды.<ref name="ГПБ" />
==== Интернет ====
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 30 ноябрендә Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә [[Башҡортостан]] менән таныштырыу сараһы уҙҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/790774/ Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә Башҡортостан менән таныштырыу сараһы уҙҙы — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]</ref>. Унда ҡатнашҡан эшлекле даирә вәкилдәренә һәм рәсми кешеләргә республиканың сәнәғәт һәм туристик мөмкинлектәре хаҡында киң мәғлүмәт бирелде. Сарала билдәләнеүенсә, алдағы осорҙа 10-дан ашыу проектты тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән Башҡортостанда металлургия заводы, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү, аҙыҡ-түлек етештереү, төҙөлөш материалдары предприятиеларын төҙөү ҡаралған. Бынан тыш, Ҡытай эшҡыуарҙары мәҙәни үҙәктәр, сауҙа йорттары һалырға тәҡдим итә. Ошо проекттарҙың күбеһе 2016 йылда ғәмәлгә ашырыла башлаясаҡ.
 
* 2015 йылдың 10-11 ноябрендә Башҡортостанда Ҡытайҙың Ляонин провинцияһының рәсми делегацияһы эш сәфәре менән булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/782778/ Өфөгә Ҡытайҙың Ляонин провинцияһы делегацияһы килде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 10 ноябрь]</ref>.
=== Энергетика ===
* 2015 йылдың 5-6 ноябрендә [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]]да Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре үткәрелде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780533-bashkiriya-v-dni-ekonomiki-i-kultury-tszyansi-primet-bolee-200-gostey-iz-kitaya/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Уның барышында [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы [[Цзянси]] провинцияһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780854-bashkortostan-i-tszyansi-realizuyut-20-sovmestnykh-proektov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref> һәм республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Цзянси провинцияһының Туристик үҫеш комиссияһы араһында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү хаҡында меморандумға ҡул ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/780803/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]</ref>. Провинция губернаторы Лу Синьше етәкселегендәге рәсми делегация вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781607/ Цзянси провинцияһы вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>, ә ике яҡтың эшҡыуарҙары үҙ-ара файҙалы булған төрлө һөйләшеүҙәр үткәрҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/781016-bashkirskie-i-kitayskie-predprinimateli-proveli-delovye-vstrechi/?sphrase_id=789206 Башкирские и китайские предприниматели провели деловые встречи — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Цзянси иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре барышында шулай уҡ баш ҡалала төҙөләсәк «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эш үҙәгенең нигеҙ ташы һалынды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781412/ «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эшлекле үҙәгенә нигеҙ ташы һалынды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>.
 
* 2015 йылдың 21 сентябрендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһына эш сәфәре барышында Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ляонин провинцияһында республика менән таныштырыу үткәрҙе. Был сарала машиналар эшләү, нефть сығарыу һәм уны эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш тармаҡтарында мәшғүл булған эре компаниялар вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостан һәм Ляонин хөкүмәттәре ике яҡтың эшлекле даирәләрен үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинселектәрен өйрәненеүҙә һәм тәғәйен сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа киләсәктә әүҙемерәк булырға саҡырҙы. Был эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү йөҙөнән ике төбәк хөкүмәттәре ҡарауы аҫтында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[ҡытай теле|ҡытай телдәрендә]] инвестиция мәсәләләренә ҡағылған уртаҡ сайт булдырыу планлаштырыла. Ул тауар әйләнеше һәм капитал һалымдар күләмен арттырыу буйынса көнүҙәк тәҡдимдәрҙе туплаясаҡ үҙ-ара файҙалы мәғлүмәттәр майҙансығы буласаҡ тип күҙаллана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/765463-bashkortostan-i-kitayskaya-provintsiya-lyaonin-sozdadut-edinyy-investitsionnyy-sayt/ Башкортостан и китайская провинция Ляонин создадут единый инвестиционный сайт — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 сентябрь]</ref>.
== Туризм ==
 
== Иҫкәрмәләр ==
82 416

үҙгәртеү