У (тел) — версиялар араһындағы айырма

3122 байт өҫтәлгән ,  5 лет назад
аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт
(аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт)
{{Язык
У (тел)
|цвет = сино-тибетские
 
|имя = У (тел)
У
Үҙатамаһы: |самоназвание = 吳語, 吴语
Илдәре:|страны = [[Ҡытай]] ([[ҠХР]], [[Ҡытай Республикаһы]], [[Гонконг]]), [[Сингапур]], [[АҠШ]]
|регионы = Аньхой, [[Калифорния]] һәм [[Нью-Йорк]] штаттары, Цзянсу, Чекян (Чжэцзян)
 
|число носителей = 77 <ref name="sil">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=wuu Ethnologue]</ref> — 90 млн <ref name="encarta">http://uk.encarta.msn.com/dictionary_1861758362/Wu.html Encarta Dictionary</ref>
Төбәктәре: Аньхой, Калифорния, Нью-Йорк,Цзянсу, Чекян (Чжэцзян)
|рейтинг = 20
 
|категория = Евразия телдәре
Ошо телдә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны: 77 [1] — 90 млн [2]
|классификация =
 
Рейтинг:
20
Классификация
 
Категория:
Евразия телдәре
 
Сино-тибет ғаиләһе
: Ҡытай тармағы
:: Группа у
у төркөмө
яҙмаһы:|письмо = Ҡытайҡытай яҙмаһы
|iso1=zh
|iso2b=chi
|iso2t=zho
|ISO3 =wuu
}}
 
'''У''' ([[ҡытай теле|ҡытайса]] 吳語, ябай 吴语, пиньин телендә: wúyǔ, палл.: уюй) — [[ҡытай теле]]нең ҙур диалекттарының береһе (башҡа классификациялар буйынса — тел). [[Шанхай]] муниципалитеты Чжэцзян провинцияһының ҙур өлөшөндә киң таралған, Цзянсу провинцияһының көньяғынла, шулай уҡ Аньхой, Цзянси һәм Фуцзянь провинцияларының ҡайһы бер төбәктәрендә ҡулланыла. Ҙур һөйләштәр (поддиалекттар) араһында ''шанхай, сучжоу, вэньчжоу, шаосин, цзиньхуа, юнкан һәм цюйчжоу һөйләштәрен'' билдәләргә мөмкин. Уларҙың араһында, шанхай һөйләше дәғүәләшһә лә, иң абруйлыһы тип ''сучжоу'' һөйләше тора.
Тел кодтары
Төрлө баһалар буйынса, 77,2 (1984, SIL<ref name="sil" />) миллиондан алып 90 (Encarta<ref name="encarta" />) миллионға тиклем кеше ошо телдә һөйләшә. Был күрһәткес буйынса Ҡытай телдәре араһында ул 800 миллион кеше һөйләшкән ''путунхуа'' теленән ҡала икенсе урынды биләй. Ҡытайҙа у диалектын йомшаҡ, еңел, көсөргәнешһеҙ (расслабленный?) тип иҫәпләйҙәр.
== Тарихы ==
У-ның заманса диалекты (теле) хәҙерге Цзянсу һәм Чжэцзян провинцияларында йәшәгән боронғо у һәм юэ халыҡтарына барып тоташа. Иероглифтарҙы японса уҡыу ҙа бөгөн у теле таралған төбәктән сыҡҡан.
 
[[Файл:Map of sinitic languages-ru.svg|thumb|left|300px|У диалектының таралыу өлкәһе асыҡ-һоро (көл һымаҡ) төҫ менән бирелгән]]
ISO 639-1:
ISO 639-2:
ISO 639-3:
wuu
См. также: Проект:Лингвистика
 
 
У (трад.ҡыт. 吳語, упр. 吴语, пиньинь: wúyǔ, палл.: уюй) — ҡытай теленең ҙур диалекттарының береһе (башҡа классификациялар буйынса — тел). Шанхай муниципалитеты Чжэцзян провинцияһының ҙур өлөшөндә киң таралған, Цзянсу провинцияһының көньяғынла, шулай уҡ Аньхой, Цзянси һәм Фуцзянь провинцияларының ҡайһы бер төбәктәрендә ҡулланыла. Ҙур һөйләштәр (поддиалекттар) араһында шанхай, сучжоу, вэньчжоу, шаосин, цзиньхуа, юнкан һәм цюйчжоу һөйләштәрен билдәләргә мөмкин. Уларҙың араһында, шанхай һөйләше дәғүәләшһә лә, иң абруйлыһы тип сучжоу һөйләше тора.
Төрлө баһалар буйынса, 77,2 (1984, SIL[1]) миллиондан алып 90 (Encarta[2]) миллионға тиклем кеше ошо телдә һөйләшә. Ҡытай телдәре араһында ул һөйләшеүселәр буйынса 800 миллион кеше һөйләшкән путунхуа теленән ҡала икенсе урынды биләй. Ҡытайҙа у диалектын йомшаҡ, еңел, көсөргәнешһеҙ (расслабленный?) тип иҫәпләйҙәр.
Тарихы
У-ның заманса диалекты (теле) хәҙерге Цзянсу һәм Чжэцзян провинцияларында йәшәгән боронғо у һәм юэ халыҡтарына барып тоташа. Иероглифтарҙы японса уҡыу ҙа бөгөн у теле таралған төбәктән сыҡҡан.
У диалектының таралыу өлкәһе асыҡ-һоро (көл төҫө) төҫ менән бирелгән
 
У хәҙерге диалекттарҙан айырмалы, урта ҡытай теленән алданыраҡ айырылған һәм шуға ла бер ни тиклем боронғо һыҙаттарын һаҡлаған, әммә һуңғараҡ уға хәҙерге путунхуа теленең нигеҙендә ятҡан төньяҡ диалекттары даими йоғонто яһаған. Төп характеристикалары цин династияһы осоронда барлыҡҡа килә, ул ваҡытта сучжоу һөйләше төп урында тора. Тайпиндар революцияһынан һуң, халҡы у телендә һөйләшкән төбәк һуғыштан һуң бушап ҡала һәм Шанхайға төбәктең башҡа өлөштәренән мигранттар ағыла башлай. Был шанхай һөйләшен башҡа һөйләштәр менән яҡынайта һәм шул уҡ ваҡытта XX быуаттың беренсе яртыһында шанхай һөйләшен, төбәк “лингва франк”ы булараҡ, өҫтөнлөклө итә, сучжоу диалектының йоғонтоһон кәметеүгә килтерә.
Ҡытай халыҡ республикаһы ойошторолғандан һуң путунхуа теленә өҫтөнлөк бирелә. У диалекты яйлап мәктәптәрҙән һәм киң мәғлүмәт сараларынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Дәүләт оойшмаларында аралашыу һәм рәсми ҡағыҙҙар яҙыу путунхуа телендә алып барыла. Әлеге ваҡтта у телевидениела күңел асыу тапшырыуҙарында ғына осрай. Күпселек балалар у диалектын бөтөнләй белмәй.
 
== Фонология ==
 
Янь-ға ярашлы (Yan, 2006), у диалекты төркөмдәре башҡа ҡытай диалекттарынан (телдәренән) унда “бысраҡ” (яңғырауыҡлы, йәғни аныҡлап әйткәндә ҡытай теленең /b̥/, /d̥/, /ɡ̊/, /z̥/, /v̥/ һ.б. кеүек көсһөҙ яңғырауыҡлы плозив йәки фрикатив) тартынҡылары һаҡлана. Шулай итеп, у диалектында урта ҡытай теленең шартлаулы өндәре һәм аффрикатының /p pʰ b̥/, /tɕ tɕʰ d̥ʑ̊/ өс кимәлле ҡапма-ҡаршылығы һаҡлана һ.б. У диалекттарында икенән (шанхай диалекты) һигеҙгә тиклем һәм унан да күберәк ижек тоны (уцзян диалекты) булыуы мөмкин.
 
== Грамматика ==
 
Зат һәм күрһәтеү алмашы системаһы у диалектында (диалекттарында) бик ҡатмарлы. Мәҫәлән, күп кеше исеменән һөйләүсе зат өсөн инклюзив (“беҙ һинең менән”) һәм эксклюзив (“беҙ һинһеҙ”) алмаштары айырыла. Алты күрһәтеү алмашы бар, уларҙың өсөһө – яҡындағы, өсөһө – алыҫтағы объекттарға ҡарата ҡулланыла. Һүҙҙәр тәртибе путунхуалағы кеүек SVO ғына түгел, SOV та булырға мөмкин.
Фонология күҙлегенән ҡарағанда, ҡатмарлы сандхи тоны бар, ул ҡушма һүҙҙәрҙе һәм идиоматик фразаларҙы грамматик яҡтан тарҡатырға ярҙам итә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ситләтелгән тултырыусы тура тултырыусынан тартынҡының яңғырау йәки һаңғырау булыуы менән айырыла.
 
== Классификация ==
[[Файл:Wu Dialects.png|thumb|400px|У теле диалекттары]]
 
У теле диалекттары
Тайху тармағы 太湖片
* Ханчжоу диалекты 杭州話 — Чжэцзян провинцияһы (Ханчжоу ҡалаһы)
* Хучжоу диалекты 湖州 — Чжэцзян провинцияһы (Хучжоу ҡала округы)
* Цзясин диалекты绍兴话 — Чжэцзян провинцияһы (Цзясин ҡала округы)
* Шаосин диалекты绍兴 — Чжэцзян провинцияһы (Шаосин ҡала округы)
* Нинбо диалекты宁波话 — Чжэцзян провинцияһы (Нинбо ҡала округы)
* Шанхай диалекты 上海話 — Шанхай ҡалаһы
* Чанчжоу диалекты 常州話/常州话 — Цзянсу провинцияһы (Чанчжоу ҡала округы)
* Сучжоу диалекты 苏州话/蘇州話 — Цзянсу провинцияһы (Сучжоу ҡала округы)
* Уси диалекты 无锡话/無錫話 — Цзянсу провинцияһы (Уси ҡала округы)
 
• Ханчжоу диалекты 杭州話 —Чжэцзян пров. (Ханчжоу ҡалаһы)
• Хучжоу диалекты 湖州 —Чжэцзян пров. (Хучжоу ҡала округы)
• Цзясин диалекты绍兴话 —Чжэцзян пров. (Цзясин ҡ.о. )
• Шаосин диалекты绍兴 —Чжэцзян пров. (Шаосин ҡ.о. )
• Нинбо диалекты宁波话 —Чжэцзян пров. (Нинбо ҡ.о. )
• Шанхай диалекты 上海話 —Шанхай ҡалаһы
• Чанчжоу диалекты 常州話/常州话 —Цзянсу пров. (Чанчжоу ҡ.о. )
• Сучжоу диалекты 苏州话/蘇州話 —Цзянсу пров. (Сучжоу ҡ.о. )
• Уси диалекты 无锡话/無錫話 —Цзянсу пров. (Уси ҡ.о. )
Тайчжоу тармағы 婺州片
• Тайчжоу диалекты 台州話 —Цзянсу пров. (Тайчжоу ҡ.о. )
Сюаньчжоу тармағы 宣州片
• Сюаньчэн диалекты 宣城話 —Аньхой пров. (Сюаньчэн ҡ.о. көньяҡ-көнсығышы)
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 
== Әҙәбиәт ==
* Yan M. M. ''Introduction to Chinese Dialectology''. Munich: LINCOM EUROPA, 2006.
 
== Һылтанмалар ==
{{Interwiki|wuu|封面||у|лого=Wikipedia-logo-wuu.png}}
* {{Ethnologue|wuu|У}}
 
=== У диалекты буйынса ===
* С сайта glossika.com:
** [http://www.glossika.com/en/dict/wu/index.php Shanghainese Wu Dictionary] — Search in Mandarin, Shanghai, IPA, or English
** [http://www.glossika.com/en/dict/classification/wu/index.php Classification of Wu Dialects] — By James Campbell
** [http://www.glossika.com/en/dict/tones/wu.htm Tones in Wu Dialects] — Compiled by James Campbell
* [http://www.sinolect.org/bbs/ Linguistic Forum of Wu Chinese] ([[ҡытай теле|ҡытайса]] ябай 吴语论坛)
* С сайта wu-chinese.com (на китайском языке в записи упрощёнными иероглифами):
** [http://wu-chinese.com/wu-chinese/ «The elegant language in Jiangnan area»] ([[ҡытай теле|ҡытайса]] ябай 吴语论坛)
** [http://wu-chinese.com Wu Chinese Online Association]
 
=== Мәҡәләләр ===
* [http://www.wacc.org.uk/wacc/publications/media_development/2006_1/globalization_national_culture_and_the_search_for_identity_a_chinese_dilemma Globalization, National Culture and the Search for Identity: A Chinese Dilemma (1st Quarter of 2006, Media Development)]
* [http://www.ytlcommunity.com/commnews/shownews.asp?newsid=12482 Modernisation a Threat to Dialects in China]
* [http://www.middleburycampus.com/news/2002/02/27/NewsSpecialTheTowerOfBabel/Middlebury.Expands.Study.Abroad.Horizons-192768.shtml Middlebury Expands Study Abroad Horizons]
* [http://www.thestandard.com.hk/weekend_news_detail.asp?pp_cat=30&art_id=5935&sid=5491218&con_type=1&d_str=20051119 Mind your language (from The Standard, Hong Kong)]
* [http://www.asiamedia.ucla.edu/article-eastasia.asp?parentid=42837 China: Dialect use on TV worries Beijing (originally from Straits Times Interactive, Singapore and posted on AsiaMedia Media News Daily from UCLA)]
* [http://www.radio86.co.uk/explore-learn/lifestyle-in-china/2410/standard-or-local-chinese-tv-programs-in-dialect Standard or Local Chinese — TV Programs in Dialect (from Radio86.co.uk)]
 
{{Китайский язык}}
 
 
[[Категория:Донъя телдәре]]
[[Категория:Азия телдәре]]
[[Категория:Ҡытай телдәре һәм диалекттары]]
[[Категория:Ҡытай теле]]
84 282

үҙгәртеү