Ғәрәп теле — версиялар араһындағы айырма

ә
r2.7.3) (бот изменил: lez:Араб чӀал на lez:Араб чIал; косметические изменения
ә (r2.7.3) (бот изменил: lez:Араб чӀал на lez:Араб чIал; косметические изменения)
|ISO3 =ara
}}
'''Ғәрәп теле''' ({{lang-ar|العربية}}, ''әл-ғәрәбиә'') [[Афро-Азия телдәре|Афро-Азия ғаилә]]нең [[семит телдәр|семит тармағы]]на ҡарай. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 300 миллион кеше. [[Ҡөрьән]] китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя [[мосолмандар]]ы дини маҡсаттарҙа ҡуллана.
 
== Тарихы ==
Ғәрәп теле афро-азиатик ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Был тармаҡҡа ҡараған телдәрҙең байтағы — «үле» телдәр, тулыһынса ҡулланыуҙан сыҡҡандар йә дини маҡсаттарҙа ғына ҡулланыла. Ғәрәп теле иһә, киреһенсә, донъя буйлап киң таралған. Быға [[ислам|ислам дине]]нең үҫешеүе, айырыуса мосолмандарҙың изге китабы, ғәрәп телендә яҙылған [[Ҡөрьән]] сәбәбсе.
 
 
Бөгөнгө көндә ғәрәп теле донъяла иң таралған телдәрҙең береһе булып тора.
== Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре ==
Ғәрәп теленең бер-береһенән байтаҡҡа айырылып торған өс формаһы бар.
 
 
[[Мөхәммәт|Мөхәммәт пәйғәмбәр]] дәүерендә үк ғәрәп теленең төрлө диалекттары булыуы иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе [[Мәккә]]нең, [[Ғәрәп ярымутрауы]]ның көнбайыш өлөшө диалектында һөйләшә, Ҡөрьән нәҡ ошо диалекта яҙыла. Әммә был осорҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш диалектының абруйы юғарыраҡ була, һәм ахырҙа Ҡөрьән ошо диалектҡа ярашлы үҙгәртелә.
=== Төп ғәрәп теле диалекттары ===
[[Рәсем:Arabic Dialects.svg|right|thumb|500px|Ғәрәп диалекттары картаһы]]
* Ғәрәп ярымутрауы төркөмө:
::Мальт диалекты ([[Мальт]])
::Сахара диалекты (Алжир, [[Нигер]])
== Ғәрәп яҙмаһы ==
Ғәрәп яҙмаһының төп үҙенсәлеге шул: бында текст уң яҡтан башланып, һулға табан китә. Тыныш билдәләренән өтөр аҫтан өҫкә ҡарай күтәрелеп, осо уңға бөгөлә (،), ә һорау билдәһе уң яҡҡа ҡаратып ҡуйыла (؟). Цифрҙар иһә уңдан һулға түгел, ә һулдан уңға уҡыла.
 
 
 
== Ғәрәп теле фонетикаһы ==
=== Һуҙынҡылар ===
Ғәрәп телендә ''а'', ''ә'', ''у'', ''ү'', ''и'', ''ы'' һуҙынҡылары бар. Улар әйтелеше буйынса ҡыҫҡа һуҙынҡыларға һәм оҙон һуҙынҡыларға бүленә. Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — ''хәрәкәләр'' ярҙамында билдәләнә. Ғәрәптәр ғәҙәттә хәрәкәһеҙ уҡып, яҙалар, шулай ҙа уларҙы Ҡөрьәндә һәм ғәрәп теле һүҙлектәрендә осратырға мөмкин.
=== Тартынҡылар ===
Ғәрәп телендә 28 тартынҡы бар. Тартынҡылар араһында айырыуса ''эмфатик тартынҡылар'' тип аталған дүрт ''д'', ''т'', ''с'', ''ҙ'' өндәре үҙенсәлекле. Улар ''дад'', ''та'', ''сад'', ''ҙа'' хәрефтәре ярҙамында яҙыла. Эмфатик тартынҡылар башҡаларынан ҡатыраҡ әйтелеүе менән айырыла. Был тартынҡылар артынан килгән һуҙынҡыларға ла йоғонто яһай — улар артынса ''ә'', ''ү'', ''и'' урынына ''а'', ''у'', ''ы'' һуҙынҡылары ҡулланыла. Бындай өндәр донъяның башҡа бер телендә лә осрамай, шуға ла ғәрәптәр үҙҙәрен ҡайһы берҙә ''Дад кешеләре'' тип атай.
 
Тамаҡ төбө тартынҡылары араһында ''ғайн'' һәм ''ъәйн'' хәрефтәре менән билдәләнгән өндәр шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Уларҙың тәүгеһе башҡорт телендәге ''ғ'' хәрефе менән оҡшаш яңғыраһа, икенсеһе иһә тамаҡ мускулдары ҡыҫылғанда барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә был өн башҡорт теленә күскән һүҙҙәрҙә ''ғ'' хәрефе менән алмаштырыла йәки бөтөнләй төшөп ҡала.
== Ғәрәп теленең грамматикаһы ==
Семит ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәрҙәге кеүек үк, ғәрәп теленә лә ҡатмарлы һәм ғәҙәти булмаған морфология (һүҙҙәрҙең тамырҙан барлыҡҡа килеү ысулы) хас. Тамыр ғәҙәттә өҫ тартынҡынан тора. Был тамыр артабан бихисап яңы һүҙҙәр сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, «к-т-б» тамырынан ғына ошондай һүҙҙәр барлыҡҡа килә:
 
Ҡылымдар өсөн зат (беренсе, икенсе һәм өсөнсө), род һәм һан хас. Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш (һуңғыһы семит ғаиләһенә ҡараған телдәргә хас) менән үҙгәрә. Бынан тыш сифат ҡылымдар, ҡылымдан яһалған исемдәр ҡулланыла.
 
== Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо ==
[[Инглиз теле|Инглиз]], [[испан теле|испан]] һәм уларға туғандаш телдәр хөкөм һөргән көнбайыш илдәрҙә тәү ҡарашҡа ғәрәп теле яҡын да булмаған һымаҡ. Шулай ҙа ғәрәп теле — инглиз, [[француз теле|француз]], [[португал теле|португал]], испан һәм башҡа телдәр өсөн байтаҡ һүҙҙәр сығанағы. [[Урта быуат]] осоронда әҙәби ғәрәп теле [[Европа]] мәҙәниәтенә, айырыуса фәндәр, [[математика]] һәм [[фәлсәфә]] өлкәһенә ҙур йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, Европа телдәре һүҙлеге лә бихисап һүҙҙәрҙе унан алған.
 
 
Ғәрәп теле шулай уҡ, башлыса XIX быуаттағы [[Мәғриб]] илдәренең һәм [[Алжир]]ҙың [[Франция]] тарафынан оккупацияһы арҡаһында, француз теленә лә көслө йоғонто яһаған. Күп француз һүҙҙәре, шулар араһында ''bougie'' (шәм), ''sucre'' (шәкәр) ғәрәп һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
=== Ғәрәп теленең [[башҡорт теле]]нә йоғонтоһо ===
[[Ислам]] донъяһына ҡараған [[фарсы теле|фарсы]], [[төрөк теле|төрөк]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[һинд теле|һинд]] һәм башҡа телдәр менән бер рәттән, [[башҡорт теле]]нең һүҙлегенә бихисап ғәрәп һүҙҙәре кергән. Ғәрәп теленән һүҙҙәр үҙләштереү башҡорттарға ислам дине килеп кергәс, сама менән 7-8 быуаттарҙа башланған булырға тейеш, тип фараз итеп була. Мәҫәлән иң киң таралған һүҙҙәр — ''хәләл'', ''харам'', ''гөнаһ'' һ.б.
 
Ғәрәп теле — сингармонизмлы тел түгел, бында һүҙҙең тамырында ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа булырға мөмкин. Башҡорт теле бер һүҙҙең тамырында ике рәттең һуҙынҡылары (ҡалын йәки йомшаҡ һуҙынҡылар) булыуға юл ҡуймай. Ғәрәп һүҙҙәре башҡорт һүҙлегенә кергәндә, һуҙынҡы өндәр тулыһынса башҡорт теленә хас булған сингармонизм законына буйһонғандар. Мәҫәлән, ''дауа'', ''ғалим'', ''әҙәм'' һ.б.
 
== Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә ==
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә ғәрәп хәрефе менән яҙылған төрлө китаптар, яҙмалар килеп инә. Аҙмы-күпме ваҡыт үтеүгә, башҡорттар үҙҙәре лә шул хәреф менән яҙа башлағандар. Үҙ заманының уҡымышлылары ҡулдан күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар анна шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған. [[1928]]-[[1930]] йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ҙә ғәрәп хәрефе менән алып барылған.
== Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр ==
Ғәрәп теле 300 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел. Башлыса улар 22 ғәрәп иле — [[Ғәрәп лигаһы]]ның ағзалары: [[Алжир]], [[Бәһрәйен]], [[Джибути]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡатар]], [[Коморҙар]], [[Кувейт]], [[Ливан]], [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Марокко]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Оман]], [[Палестина]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Сомали]], [[Судан]], [[Тунис]] илдәрендә йәшәй.
 
 
Ғәрәп теле халыҡ-ара тел статусына эйә. Ул — [[Берләшкән милләттәр ойошмаһы]] ҡулланған алты телдең береһе. Ул, бынан тыш, — [[Африка берлеге]], [[Ислам конференцияһы ойошмаһы]], [[Ислам үҫеш банкы]] һымаҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле булып тора.
== Әҙәбиәт ==
* [http://islam-info.ru/arabskii/1590-arabskij-yazyk-v-sovremennom-mire.html Павел Гусиерин. «Арабский язык в современном мире»]
* [http://www.arabsky.biz/ «Арабский язык» сайты]
* Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
* Жәлил Кейекбаев «Ғәрәп һәп фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм»
== Һылтанмалар ==
* [http://www.ar-ru.ru/ Ar-Ru.ru] — Ғәрәп-урыҫ һүҙлеге {{ref-ru}}
* [http://umkin.ru/ Umkin.ru] — Урыҫ-ғәрәп һүҙлеге {{ref-ru}}
* [http://arabi.ru/ Arabi.ru] — Ғәрәп телен һәм мәҙәниәтен һөйөүселәр форумы {{ref-ru}}
* [http://www.arabic-keyboard.org/ Arabic-Keyboard.org] — Ғәрәп клавиатураһы {{ref-ru}}
 
[[Категория:Ғәрәп теле|*]]
[[Категория:Тел]]
 
[[ace:Bahsa Arab]]
[[kbd:Хьэрыпыбзэ]]
[[af:Arabies]]
[[als:Arabische Sprache]]
[[am:ዓረብኛ]]
[[an:Idioma arabe]]
[[ang:Arabisc sprǣc]]
[[ar:لغة عربية]]
[[an:Idioma arabe]]
[[arc:ܠܫܢܐ ܥܪܒܝܐ]]
[[frparz:Araboلغه عربى]]
[[ast:Árabe]]
[[gn:Áraveñe'ẽ]]
[[az:Ərəb dili]]
[[bat-smg:Arabu kalba]]
[[bn:আরবি ভাষা]]
[[bjnbcl:Bahasa ArapArabe]]
[[zh-min-nan:A-la-pek-gí]]
[[map-bms:Basa Arab]]
[[be:Арабская мова]]
[[be-x-old:Арабская мова]]
[[bcl:Arabe]]
[[bg:Арабски език]]
[[bjn:Bahasa Arap]]
[[bn:আরবি ভাষা]]
[[bo:ཨ་རབ་སྐད།]]
[[bs:Arapski jezik]]
[[ca:Àrab]]
[[cvce:АрапJarboyn чĕлхиmott]]
[[ceb:Inarabigo]]
[[ckb:زمانی عەرەبی]]
[[cs:Arabština]]
[[ny:Chiarabu]]
[[co:Lingua àraba]]
[[crh:Arap tili]]
[[cs:Arabština]]
[[cu:Аравьскъ ѩꙁꙑкъ]]
[[cv:Арап чĕлхи]]
[[cy:Arabeg]]
[[da:Arabisk (sprog)]]
[[de:Arabische Sprache]]
[[dvdiq:ޢަރަބިErebki]]
[[nv:Ásáí Bizaad]]
[[dsb:Arabska rěc]]
[[etdv:Araabia keelޢަރަބި]]
[[el:Αραβική γλώσσα]]
[[eml:Areb]]
[[en:Arabic language]]
[[es:Idioma árabe]]
[[eo:Araba lingvo]]
[[extes:LuengaIdioma árabiárabe]]
[[et:Araabia keel]]
[[eu:Arabiera]]
[[ext:Luenga árabi]]
[[fa:زبان عربی]]
[[hiffi:ArbiiArabian bhasakieli]]
[[fiu-vro:Araabia kiil]]
[[fo:Arábiskt mál]]
[[fr:Arabe]]
[[frp:Arabo]]
[[frr:Araabisk]]
[[fy:Arabysk]]
[[ga:An Araibis]]
[[gv:Arabish]]
[[gag:Arab dili]]
[[gan:阿拉伯語]]
[[gd:Arabais]]
[[gl:Lingua árabe]]
[[gangn:阿拉伯語Áraveñe'ẽ]]
[[got:𐌰𐍂𐌰𐌱𐌹𐍃𐌺𐍃]]
[[gv:Arabish]]
[[hak:Â-lâ-pak-ngî]]
[[xal:Арабмудин келн]]
[[ko:아랍어]]
[[haw:‘Ōlelo ‘Alapia]]
[[hyhe:Արաբերենערבית]]
[[hi:अरबी भाषा]]
[[hsbhif:ArabšćinaArbii bhasa]]
[[hr:Arapski jezik]]
[[iohsb:Arabiana linguoArabšćina]]
[[ilohu:PagsasaoArab nga Arábikonyelv]]
[[idhy:Bahasa ArabԱրաբերեն]]
[[ia:Lingua arabe]]
[[iuid:ᐊᕋᕕBahasa Arab]]
[[ilo:Pagsasao nga Arábiko]]
[[os:Араббаг æвзаг]]
[[io:Arabiana linguo]]
[[is:Arabíska]]
[[it:Lingua araba]]
[[heiu:ערביתᐊᕋᕕ]]
[[ja:アラビア語]]
[[jv:Basa Arab]]
[[ka:არაბული ენა]]
[[kaa:Arab tili]]
[[kab:Taɛrabt]]
[[kbd:Хьэрыпыбзэ]]
[[kg:Kilabu]]
[[kk:Араб тілі]]
[[kl:Arabiamiutut]]
[[km:ភាសាអារ៉ាប់]]
[[kn:ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ]]
[[ko:아랍어]]
[[koi:Араб кыв]]
[[krc:Араб тил]]
[[ksh:Arabische Sprooch]]
[[ka:არაბული ენა]]
[[kk:Араб тілі]]
[[kw:Arabek]]
[[rw:Icyarabu]]
[[sw:Kiarabu]]
[[kv:Араб кыв]]
[[kg:Kilabu]]
[[ku:Zimanê erebî]]
[[kv:Араб кыв]]
[[kw:Arabek]]
[[ky:Араб тили]]
[[la:Lingua Arabica]]
[[lad:Lingua arábiga]]
[[lbe:Аьраб маз]]
[[lez:Араб чIал]]
[[lo:ພາສາອາຣັບ]]
[[la:Lingua Arabica]]
[[lv:Arābu valoda]]
[[lt:Arabų kalba]]
[[lij:Lengua àraba]]
[[li:Arabisch]]
[[lnlij:LiarabiLengua àraba]]
[[lez:Араб чӀал]]
[[lmo:Lengua araba]]
[[huln:Arab nyelvLiarabi]]
[[lo:ພາສາອາຣັບ]]
[[mk:Арапски јазик]]
[[lt:Arabų kalba]]
[[lv:Arābu valoda]]
[[map-bms:Basa Arab]]
[[mdf:Арабонь кяль]]
[[mg:Fiteny arabo]]
[[ml:അറബി ഭാഷ]]
[[mt:Lingwa Għarbija]]
[[mi:Reo Ārapi]]
[[mk:Арапски јазик]]
[[ml:അറബി ഭാഷ]]
[[mn:Араб хэл]]
[[mr:अरबी भाषा]]
[[arz:لغه عربى]]
[[mzn:عربی]]
[[ms:Bahasa Arab]]
[[mt:Lingwa Għarbija]]
[[mdf:Арабонь кяль]]
[[mn:Араб хэл]]
[[my:အာရပ်ဘာသာ]]
[[mzn:عربی]]
[[nah:Arabiatlahtōlli]]
[[nlnds:ArabischAraabsche Spraak]]
[[ne:अरबी भाषा]]
[[new:अरबी भाषा]]
[[janl:アラビア語Arabisch]]
[[cenn:Jarboyn mottArabisk]]
[[frr:Araabisk]]
[[pih:Erabek]]
[[no:Arabisk]]
[[nnnov:ArabiskArabum]]
[[nrm:Arabe]]
[[novnv:ArabumÁsáí Bizaad]]
[[ny:Chiarabu]]
[[oc:Arabi]]
[[os:Араббаг æвзаг]]
[[uz:Arab tili]]
[[pa:ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]]
[[pcd:Arabe]]
[[pih:Erabek]]
[[pl:Język arabski]]
[[pms:Lenga aràbica]]
[[pnb:عربی]]
[[ps:عربي ژبه]]
[[koi:Араб кыв]]
[[km:ភាសាអារ៉ាប់]]
[[pcd:Arabe]]
[[pms:Lenga aràbica]]
[[nds:Araabsche Spraak]]
[[pl:Język arabski]]
[[pt:Língua árabe]]
[[kaa:Arab tili]]
[[crh:Arap tili]]
[[ksh:Arabische Sprooch]]
[[ro:Limba arabă]]
[[qu:Arabya simi]]
[[ro:Limba arabă]]
[[ru:Арабский язык]]
[[rue:Арабскый язык]]
[[rw:Icyarabu]]
[[ru:Арабский язык]]
[[sa:अरबी]]
[[sah:Араб тыла]]
[[scn:Lingua àrabba]]
[[sco:Arabic]]
[[se:Arábagiella]]
[[sash:अरबीArapski jezik]]
[[sco:Arabic]]
[[sq:Gjuha arabe]]
[[scn:Lingua àrabba]]
[[simple:Arabic language]]
[[sk:Arabčina]]
[[sl:Arabščina]]
[[cu:Аравьскъ ѩꙁꙑкъ]]
[[szl:Arabsko godka]]
[[so:Carabi]]
[[sq:Gjuha arabe]]
[[ckb:زمانی عەرەبی]]
[[sr:Арапски језик]]
[[sh:Arapski jezik]]
[[su:Basa Arab]]
[[fi:Arabian kieli]]
[[sv:Arabiska]]
[[tlsw:Wikang ArabeKiarabu]]
[[szl:Arabsko godka]]
[[ta:அரபு மொழி]]
[[kab:Taɛrabt]]
[[tt:Ğäräp tele]]
[[te:అరబ్బీ భాష]]
[[th:ภาษาอาหรับ]]
[[tg:Забони арабӣ]]
[[th:ภาษาอาหรับ]]
[[tr:Arapça]]
[[tk:Arap dili]]
[[tl:Wikang Arabe]]
[[tr:Arapça]]
[[tt:Ğäräp tele]]
[[ug:ئەرەب تىلى]]
[[uk:Арабська мова]]
[[ur:عربی زبان]]
[[uguz:ئەرەبArab تىلىtili]]
[[vep:Araban kel']]
[[vi:Tiếng Ả Rập]]
[[fiu-vro:Araabia kiil]]
[[wa:Arabe]]
[[zh-classical:阿拉伯語]]
[[war:Inarabo]]
[[wuu:阿拉伯语]]
[[xal:Арабмудин келн]]
[[yi:אראביש]]
[[yo:Èdè Lárúbáwá]]
[[zh-yue:阿剌伯話]]
[[diq:Erebki]]
[[bat-smg:Arabu kalba]]
[[zh:阿拉伯语]]
[[zh-classical:阿拉伯語]]
[[zh-min-nan:A-la-pek-gí]]
[[zh-yue:阿剌伯話]]
46 534

үҙгәртеү