Карнеги Эндрю

Америка эшҡыуары, филантроп

Э́ндрю Карне́ги[7] (ингл. Andrew Carnegie; 25 ноябрь [[1835] — 11 август 1919) — Америка эшҡауары, эре ҡорос сәнәғәтсеһе, мультимиллионер һәм филантроп.

Карнеги Эндрю
ингл. Andrew Carnegie
Рәсем
Заты ир-ат[1][2][…]
Гражданлығы Flag of the United States (1912-1959).svg Америка Ҡушма Штаттары
Тыуған көнө 25 ноябрь 1835({{padleft:1835|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[3][4][…]
Тыуған урыны Бөйөк Британия, Файф[d], Данфермлин[d], Данфермлин[d]
Вафат булған көнө 11 август 1919({{padleft:1919|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:11|2|0}})[3][4][…] (83 йәш)
Вафат булған урыны Америка Ҡушма Штаттары, Массачусетс, Беркшир[d], Ленокс[d]
Үлем төрө тәбиғи үлем[d]
Үлем сәбәбе Бронхопневмония[d]
Ерләнгән урыны Слипи-Холлоу[d]
Бер туғандары Thomas M. Carnegie[d]
Хәләл ефете Louise Whitfield Carnegie[d]
Балалары Margaret Carnegie Miller[d]
Яҙма әҫәрҙәр теле инглизсә
Һөнәр төрө филантроп, промышленный магнат, иҡтисадсы, промышленник, сауҙагәр, эшҡыуар
Сәнғәт йүнәлеше патриотизм[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Американское философское общество[d][6]
Ҡултамға
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Commons-logo.svg Карнеги Эндрю Викимилектә

Карнеги Шотландиялағы Данфермлинда тыуған, шунан ата-әсәһе менән АҠШ-ҡа күсә. АҠШ-та уның беренсе эше туҡыу фабрикаһында «бобиналар ҡарауылсыһы» була. Һуңғараҡ ул ошо уҡ фабрикала проекттарҙы теркәүсе була. Шунан йомошсо булып эшләй. Унан һуң телеграф компанияһына юғарыраҡ эш хаҡлы урынға күсә. Һуңынан Питтсбургта Company Steel Carnegie тигән үҙ компанияһын аса. Ул Steel Federal Company һәм башҡа ваҡ компаниялар менән берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә US Steel[en][8].

Хәйриә эшмәкәрлеге менән билдәле. Ул мәҙәниәт өлкәһендә, атап әйткәндә, Нью-Йоркта Карнеги-холлдың төҙөлөшөн финанслай (1891 йылда асыла). Ул мәғариф өлкәһендә Корпорацияһы Карнеги Нью-Йоркта Халыҡ-ара тыныслыҡ өсөн Карнеги Фонды, Вашингтонда Карнеги Институты, Питтсбургта Карнеги-Меллон университеты һәм Карнеги музейы аса.

Карнеги хөрмәтен астероидҡа (671) исем бирелә — Карнегия, уны 1908 йылда Австрия астрономы Иоганн Пализа аса.

Тормошо һәм эшмәкәрлегеҮҙгәртергә

Эндрю Данфермлинда туҡыусылар ғаиләһендә тыуа. Уға исемде атаһы яғынан олатаһы хөрмәтенә ҡушалар. 1836 йылда ғаилә Эдгар-стриттағы ҙур йортҡа күсә [9].

Яҡшыраҡ тормошҡа өмөтләнеп, 1848 йылда Уильям Карнеги ғаиләһе менән Аллегейниға (АҠШ-тың Пенсильвания штаты) күсергә була[10]. Юлға Джордж Лаудерҙан бурысҡа аҡса алырға тура килә[11].

1850 йылда Карнеги Питтсбург типографияһына йомошсо булып эшкә инеп, аҙнаһына 2,5 доллар аҡса эшләй башлай. Тиҙҙән оператор итеп ҡуйыла һәм аҙнаһына 4 доллар ала.

18 йәшендә тырыш егетте Питтсбургтағы телеграф бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр. Уның тимер юл менән ҡыҙыҡһыныуы уға бизнеста уңыш килтерә. Пенсильвания тимер юл компанияһы Америкала иң ҙур компанияларының береһе була. 1855 йылда Карнеги Adams Express компанияһына 500 доллар инвестициялай. Бер нисә йылдан Вудрафф компанияһы акцияларын ала. Яйлап капитал туплап, артабанғы уңыштары өсөн нигеҙ һала.

1860—1865 йылғы граждандар һуғышында Карнеги Вудрафф компанияһының берләшеүен ойоштора. 1861 йылда Карнегиҙы элекке танышы хәрби министр ярҙамсыһы Томас А. Скотт хәрби тимер юл етәксеһе һәм Көнсығышта телеграф берлеге етәксеһе итеп ҡуйҙыра. Ул Төньяҡтың еңеүенә ҙур өлөш индерә.

Карнеги һуғыштан һуң тимер юлдан китеп, эшмәкәрлеген металлургия сәнәғәтенә бағышлай. Питтсбургта The Keystone Bridge Works һәм Union Ironworks аса. Үҙенең тәүге металлургия заводын төҙөй[12].

Карнеги ғүмеренең ахырын хәйриә менән шөғөлләнеп үткәрә. Шотландияла замокта йәшәй. Бөйөк Британияла һәм Ҡушма Штаттарҙа күп һанлы китапханалар астыра.

Карнеги АҠШ-та, Канадала, Бөйөк Британияла, Австралияла, Яңы Зеландияла, Фиджиҙа бөтәһе 3000-ләп китапхананы финанслай. Ул шулай уҡ Бирмингем университетын нигеҙләүгә 1899 йылда 50 000 £ аҡса бирә. 1901 йылда Питтсбург Технология институтына 2 млн доллар бирә һәм шунса уҡ сумманы 1902 йылда Вашингтонда Карнеги Институтын асыуға һала.

Карнеги 1919 йылдың 11 авгусында Массачусетс штаты Леннокс ҡалаһында ҡурылдай пневмонияһынан вафат була. Уны Нью-Йоркта Йоҡоло Үҙән зыяратына ҡуялар.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. VIAF — 2012.
  2. Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #11866719X // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 Bibliothèque nationale de France BNF танытҡысы: асыҡ мәғлүмәт платформаһы — 2011.
  4. 4,0 4,1 Encyclopædia Britannica
  5. 5,0 5,1 SNAC — 2010.
  6. Notable Names Database — 2002.
  7. Карнеги // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
  8. Биография Эндрю Карнеги  (рус.). stories-of-success.ru. 1 октябрь 2018 тикшерелгән.
  9. MacKay, 1997, p. 23—24
  10. MacKay, 1997
  11. Andrew Carnegie: The railroad and steel magnate who played his more imperative role as a Philanthropist.
  12. Эндрю Карнеги: биография великого филантропа  (рус.). www.ceo.ru. 1 октябрь 2018 тикшерелгән.

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә