КПСС Үҙәк Комитеты

Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты (1917 йылдың яҙына тиклем: РСДРП Үҙәк комитеты, 19171918 РСДРП (б) Үҙәк комитеты, 19181925 ЦК РКП(б) Үҙәк комитеты , 19251952 ВКП (б) Үҙәк комитеты — партия съездары араһында юғары партия органы. Иң күп ағзанан торған КПСС Үҙәк Комитеты составы (412 ағза) КПСС-тың XXVIII съезында (1990) һайлана.

КПСС Үҙәк Комитеты
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1918
Ҡыҫҡаса атамаһы ЦК КПСС һәм Sov.İKP MK
Дәүләт Flag of the Soviet Union.svg СССР
Руководящий орган съезд КПСС[d]
Бойһонған ойошма (филиал) Марксизм-ленинизм институты[d], КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе[d], Академия общественных наук при ЦК КПСС[d] һәм Ҡыҙыл профессура институты[d]
Штаб-фатирҙың урынлашыуы Тверской районы[d], Центральный административный округ Москвы[d], Мәскәү ҡалаһы, СССР
Мәскәү ҡалаһы, СССР
Кем назначен съезд КПСС[d]
Ғәмәлдән сыҡҡан дата 6 ноябрь 1991
Ойошма хеҙмәткәрҙәре категорияһы Категория:Сотрудники аппарата ЦК КПСС[d]
Commons-logo.svg КПСС Үҙәк Комитеты Викимилектә

Ленин һәм башҡа нигеҙ һалыусылар РСДРП эске демократия принциптарына таяныусы ойошма булыр, тип ҡабул иткән, һөҙөмтәлә партияла бер ваҡытта ла рәйес, Үҙәк комитет рәйесе йә ҮК Политбюроһы рәйесе вазифалары булмаған. Үҙәк комитет секретары баштан уҡ фәҡәт техник роль үтәгән[1].

Август фетнәһе тормошҡа ашырылмағандан һуң, 1991 йылдың 23 авгусында Мәскәү мэры Г. Х. Попов бойороғо буйынса Иҫке майҙанда КПСС Үҙәк комитеты һәм КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты биналары бикләнеп мисәтләнә[2], шулай итеп, уларҙың эшмәкәрлеге туҡтатыла. Шул уҡ көндә РСФСР Президенты указы менән республика биләмәһендәге төбәк партия ойошмаларының эшмәкәрлеге туҡтатыла[3]. СССР-ҙың Юғары Советы 1991 йылдың 29 авгусындағы ҡарары менән КПСС Үҙәк комитеты эшмәкәрлеген туҡтата[4], партия биналары һәм башҡа мөлкәте мисәтләнә. 1991 йылдың 6 ноябрендә РСФСР Президенты Б. Н. Ельцин үҙенең указы менән КПСС һәм уның республика ойошмаһы — РСФСР Коммунистар партияһының Рәсәй биләмәһендәге эшмәкәрлеген тыйҙы, партия милке Рәсәй властары милкенә тартып алынды. 1992 йылдың 30 ноябрендә Рәсәй Конституция суды РСФСР Коммунистар партияһының-КПСС-тың беренсел ойошмаларын таратыуҙы законһыҙ тип тапты, әммә партияның Үҙәк комитетын таратыу үҙ көсөндә ҡалдырылды.

КПСС Үҙәк Комитетының вәкәләттәреҮҙгәртергә

КПСС уставына ярашлы, Үҙәк комитет партияның, республика һәм урындағы партия органдарының бөтә эшмәкәрлеген етәкләгән, партияның кадрҙар сәйәсәтенә етәкселек иткән. КПСС ҮК уларҙа партия төркөмдәре аша үҙәк дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары эшенә йүнәлеш биргән, партияның төрлө органдарын, учреждениеларын һәм предприятиеларын ойошторған һәм уларҙың эшмәкәрлегенә етәкселек иткән, уның контроле аҫтында эшләүсе үҙәк гәзит һәм журнал редакцияларын тәғәйенләгән, партия бюджеты средстволарын бүлгән һәм уның үтәлешен контролгә алған[5].

КПСС ҮК коллегиаль етәксе орган була, КПСС Үҙәк комитеты даими рәүештә пленумдар — Үҙәк комитеттың бөтә ағзалары һәм ағзалыҡҡа кандидаттары йыйылыштарын (партия уставына ярашлы, йылына кәмендә 6 айға бер тапҡыр) үткәргән; Үҙәк Комитет ағзалығына кандидаттар пленумдарҙа фекер алышыу тауышына эйә булған. Тәжрибә күрһәтеүенсә, Үҙәк башҡарма комитет пленумдары эшендә фекер алышыу тауышы хоҡуғы менән КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзалары ҡатнашҡан. ҮК пленумдарында КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһын (Президиум), Үҙәк комитет Секретариатын һәм Үҙәк комитет Оргбюроһын, Партия контроле комиссияһын (1934—1990) һайлаған[6].

КПСС Үҙәк комитеты ПолитбюроһыҮҙгәртергә

КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы уның Пленумдары араһында Үҙәк комитеттың сәйәси эшенә етәкселек итеүсе юғары партия органы була. РКП(б)-ның VII съезынан һуң даими орган булараҡ эш иткән. Мөһим сәйәси, хужалыҡ итеү һәм партия эсендәге мәсьәләләрҙе хәл иткән.

Үҙәк Комитет СекретариатыҮҙгәртергә

Уның составына КПСС Үҙәк комитеты секретарҙары инә.

1990 йылда Секретариаттың КПСС Үҙәк комитеты секретары булмаған 5 ағзаһы индерелә.

Үҙәк Комитеттың ОргбюроһыҮҙгәртергә

Был орган 1919 - 1952 йылдарҙа иҫәптә тора, ғәмәлдә Секретариат эшмәкәрлеген ҡабатлай һәм ошо сәбәпле реаль роль уйнамай.

КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретарыҮҙгәртергә

 
Машеров Пётр Мироновичтың КПСС Үҙәк комитеты ағзалыҡ билеты, 1966 йыл. Дизайн һәм йөкмәтке яғынан Үҙәк комитет ағзаларының ағзалыҡ билеттары ла шундай күренешкә эйә булған
 
КПСС Үҙәк комитеты секретарҙарының береһе Ғүмәр Усмановтың хеҙмәт таныҡлығы. 1986 йылдан алып 1990 йылға тиклем

1917-1918 йылдарҙа - РСДРП(б) ҮК Бюроһы секретары, 1918-1919 йылдарҙа - РКП(б) ҮК Секретариаты рәйесе, 1919-1922 йылдарҙа - РКП(б) ҮК-ның яуаплы секретары, 1953-1966 йылдарҙа - КПСС ҮК-ның беренсе секретары.

РСДРП, РКП(б), ВКП(б) һәм КПСС съездарыҮҙгәртергә

Һайланған Үҙәк комитет ағзалары һаны килтерелә

Үҙәк Комитет аппаратыҮҙгәртергә

1980-се йылдарҙан, 1989 йылдың октябренә тиклем КПСС Үҙәк комитеты аппаратына:

  1. Хәрби бүлек (Совет Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының Баш сәйәси идаралығы уның хоҡуҡтарында булған);
  2. КПСС Үҙәк комитетының Халыҡ-ара бүлеге;
  3. КПСС Үҙәк комитетының Оборона сәнәғәте бүлеге;
  4. КПСС Үҙәк комитетының Дөйөм бүлеге;
  5. Административ органдар бүлеге;
  6. Тышҡы сауҙа бүлеге;
  7. Мәғлүмәт бүлеге;
  8. Мәҙәниәт бүлеге;
  9. Еңел сәнәғәт һәм халыҡ ҡулланыу тауарҙары бүлеге;
  10. Машиналар төҙөлөшө бүлеге;
    секторҙары: СССР автомобиль сәнәғәте;
  11. Халыҡ-ара мәғлүмәт бүлеге;
  12. Фән һәм уҡыу йорттары бүлеге;
  13. Ойоштороу-партия эше бүлеге.
    функциональ секторҙар:
    Партия документтарына контроль;
    Кадрҙарҙы уҡытыу һәм ҡайтанан уҡытыу;
    Йәмәғәт ойошмалары, Советтар һәм комсомол менән эшләү бүлеге;
    Инспекция;
    төбәк секторҙары:
    Украина, Молдавия;
    Урта Азия, Ҡаҙағстан;
    Кавказ аръяғы;
    Балтик буйы, Белоруссия;
  14. План һәм финанс органдары бүлеге[7];
  1. Пропаганда һәм агитация бүлеге
    секторҙары: пропаганда, агитация, массауи эштәр, пресса, радио һәм телевидение;
  2. Сит ил кадрҙары һәм сит илгә сығыу эштәре бүлеге;
  3. КПСС Үҙәк комитетының по связям с коммунистик һәм социалистик илдәрҙең эшсе партиялары менән бәйләнеш бүлеге;
  4. Ауыл хужалығы һәм Аҙыҡ-түлек сәнәғәте бүлеге;
  5. Төҙөлөш бүлеге;
  6. Совет сауҙаһы һәм көнкүреш хеҙмәтләндереүе бүлеге;
  7. Транспорт һәм Электр бәйләнеше бүлеге;
  8. Ауыр сәнәғәт һәм энергетика бүлеге;
  9. Химик сәнәғәт бүлеге;
  10. СССР иҡтисады бүлеге;
  11. Инспекция;
  12. Эштәр менән идара итеү.

1989 йылдың октябренә тиклем 20 бүлек була. 1989 йылдың октябренән 10 бүлек[8]:

  1. Партия төҙөлөшө һәм кадрҙар менән эшләү бүлеге;
  2. Совет идеологияһы бүлеге;
  3. Социаль-иҡтисади бүлек[7];
  4. Аграр бүлеге;
  5. Оборона сәнәғәте бүлеге;
  6. Дәүләт-хоҡуҡ бүлеге;
  7. Халыҡ-ара бүлек;
  8. Дөйөм бүлек;
  9. КПСС Үҙәк комитеты эштәре менән идара итеү;
  10. Йәмәғәт-сәйәси ойошмалар менән бәйләнештәр бүлеге.

1988 йылда аппаратта 1940 яуаплы һәм 1275 техник хеҙмәткәр бар ине[9]. Н. А. Митрохин әйткәнсә: Үҙәк комитет аппаратының «халыҡҡа аҙ билдәле функционерҙары» «илдең сәйәси һәм административ-хужалыҡ тормошонда КПСС Үҙәк комитеты ағзаларынан да күберәк баһалы күренгән»[10].

Ғилми-тикшеренеү һәм уҡыу йорттарыҮҙгәртергә

Үҙәк комитет ҡарамағында дүрт ғилми-тикшеренеү һәм уҡыу йорто: КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Марксизм-ленинизм институты; КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр институты; КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе; КПСС ҮК эргәһендәге Ижтимағи фәндәр академияһы булған.

Үҙәк комитеттың Ижтимағи фәндәр институтындағы Халыҡ-ара бүлеге етәкселегендә ябыҡ режимда коммунистик, эшсе партиялар өсөн һәм социалистик булмаған илдәрҙең эшсе һәм революцион-демократик партиялары һәм хәрәкәттәре өсөн кадрҙар әҙерләгәндәр һәм был хәрәкәттәрҙең проблемаларын өйрәнгәндәр[11].

Коммунистик интернационалға ярҙамҮҙгәртергә

Коммунистик интернационалға ярҙам итеү һәм уны үҫтереү өсөн «Һул эшсе ойошмаларға халыҡ-ара ярҙам фонды» булдырылған. Ул КПСС-тың 20 миллион долларҙан ашыу ирекле взностарынан һәм Варшава килешеүе блогының социалистик илдәре компартияларынан 2-3 миллион доллар күләмендә булдырылған. [12].

1989 йылда Фондтан 73 коммунистик, эшсе һәм революцион-демократик партияға һәм ойошмаға ярҙам күрһәтелгән. Бүленгән средстволарҙың дөйөм суммаһы 21,2 миллион доллар тәшкил итте. Фондтан бөтәһе 93 композицияға һәм хәрәкәткә интернациональ ярҙам күрһәтелде[13]. Всего из фонда оказывалась интернациональная помощь 93 компартиям и движениям[12].

2015 йылда НТВ телекомпанияһы «Темное дело» программаһында «Кем КПСС алтынын урлаған» документаль детектив фильмын күрһәтте. 2018 йылда ТВ Центр телеканалы «Партия алтыны - Туҡһанынсылар» документаль фильмын күрһәтте[14].

Был тапшырыуҙарҙа журналист тикшереүе үткәрелде. Рәсәй Генераль прокуратураһының КПСС эше буйынса тәфтиш төркөмөнөң элекке етәксеһе Сергей Аристов интервьюһында прокурор тикшереүе һөҙөмтәһендә, 1991 йылдың авгусында, КПСС-тың Үҙәк комитеты бинаһында (артабан - КПСС Үҙәк комитеты) ГКЧП — Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса Дәүләт комитетының капитуляцияһынан һуң, Көнсығыш Европа илдәре коммунистик партияларының яҙмалары һәм хаттары табылыуы, йәшерен партия эшмәкәрлеге алып барылғанлығын һөйләне[12].

30 йыл эсендә Италия компартияһы КПСС-тан ярты миллиард доллар алған. 1987 йылда Француз коммунистар партияһы партия ихтыяждарына өҫтәмә рәүештә 1 миллион доллар, Ирландия милли азатлыҡ армияһы 5 миллион доллар алған[12].

1989 йылғы КПСС Үҙәк Комитетының халыҡ-ара бүлеге 25 декабре документында былай тиелә: «Һул эшсе ойошмаларға халыҡ-ара ярҙам фонды» иҫәбенә 62 партияның үтенесен ҡәнәғәтләндерергә. Финляндия, Дания партияһы, Мартиники Коммунистар партиялары, Гваделупа, Нигерия һәм Мадагаскар партиялары өҫтәмә рәүештә индереләсәк - бүлек мөдире Фалин В. М.[12]

1991 йылдың авгусында КПСС Үҙәк Комитетының халыҡ-ара бүлек секретариатында Америка Ҡушма Штаттары Коммунистар партияһы өсөн тәғәйенләнгән 2 миллион доллар табыла[12].

КПСС Үҙәк Комитетының партия капиталдарыҮҙгәртергә

КПСС ҮК-ның эшмәкәрлеге туҡтатылыуға СССР-ҙағы һәм Европа илдәрендәге «Дуҫлыҡ йорттары», өлкә комитеттары, ҡала комитеттары, район комитеттары, юғары партия мәктәптәре биналары партия балансында торған[12]:

  • 4228 — административ бина
  • 131 — йәмәғәт-сәйәси үҙәк
  • 134 — ҡунаҡхана
  • 112 — архив
  • 16 — тикшеренеү институты
  • 41 — уҡыу йорто
  • 54 — В. И. Ленин йорт-музейҙары
  • 23 — шифахана һәм ял йорто
  • 145 — автобаза
  • 840 — гараж

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. История высших органов КПСС. — М.: Открытое общество, 2001
  2. В августе 91-го
  3. Указ Президента РСФСР от 23.08.1991 № 79
  4. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза (1898—1991)
  5. Восленский М. С. Номенклатура. Господствующий класс Советского Союза / Предисл. М. Джиласа. — М.: МП «Октябрь», «Советская Россия», 1991. — 624 с. — ISBN 1870128176 ISBN 5-268-00063-2.
  6. Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Ю. В. Горячев. — М.: Парад, 2005. — 496 с.
  7. 7,0 7,1 Митрохин Н. Кто и как планировал советскую экономику после Хрущева // Неприкосновенный запас. 2020. № 5.
  8. Восленский, 1991, с. 619
  9. «Известия ЦК КПСС» № 1, 1989 г.
  10. Митрохин Н. Back‑Office Михаила Суслова, или Кем и как производилась идеология брежневского времени // Cahiers du monde Russe. 54/3-4. 2013. p. 409—440.
  11. Евгений Новиков Как мы делали террористов. Воспоминания соучастника Столица № 30, 1991
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Дело тёмное: Золото партии//НТВ 2015 г.
  13. Вопрос Международного отдела ЦК КПСС
  14. Документальный фильм ТВ Центр: Золото партии Девяностые ТВ Центр 2018 г.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

Ҡалып:Структура КПСС